Kapitaal en krant

Een onderneming heeft veel gedaanten. Zij maakt en verkoopt producten of diensten die zich moeten bewijzen in een concurrerende markt. Ze verschaft werk, inkomen en betekenis aan de mensen die er arbeid verrichten. Ze is een optelsom van cijfers: inkomsten, uitgaven, voorzieningen en verplichtingen die, als het goed is, onder de streep positief uitvallen en zo de continuïteit en expansie mogelijk maken. Een onderneming is ook een financiële constructie, een motor waaraan gesleuteld kan worden om de hoogste snelheid te halen. Veel vermogen en weinig schulden geven veel zekerheid maar een laag rendement. Een minimaal vermogen en maximale schulden leveren een hefboomwerking op die het rendement ver opstuwt, maar de risico’s sterk vergroot. Het is lange termijn versus korte termijn; mier tegen krekel.

De langzamerhand bizar te noemen lotgevallen van Perscombinatie Meulenhoff (PCM), waarvan NRC Handelsblad als werkmaatschappij deel uitmaakt, suggereren dat deze uitgeverij de afgelopen jaren te veel als constructie is gezien, als een financiële abstractie waaruit ten koste van alles vooral winst moest worden gehaald. Ten opzichte van een paar jaar geleden, voordat het durfkapitaal zich in de vorm van het Britse Apax inkocht met een meerderheid van de aandelen, is het bedrijf in materiële zin nauwelijks veranderd. Het maakt kranten en boeken, met daaraan gekoppelde webproducties, die zich meer dan goed staande houden in een licht krimpende markt. Het geeft zinvol werk aan trots personeel en wie naar de bedrijfsmatige prestaties kijkt, moet constateren dat sprake is van een positieve kasstroom, afkomstig van de productieve werkmaatschappijen. Deze krant bijvoorbeeld maakt een rendement waarop het merendeel van de AEX-fondsen jaloers zou zijn.

Toch is PCM zeer verzwakt. Het eigen vermogen is verschrompeld, de schulden zijn hoog en duur. De durfkapitalist Apax is inmiddels vertrokken, zonder veel substantieels te hebben bijgedragen, maar wel met een forse winst op zijn investering. De aandelen zijn goedkoper dan zij destijds werden verkocht teruggekocht door de oorspronkelijke grootaandeelhouders, de stichting Democratie en Media en de kleinere stichtingen namens De Volkskrant en Trouw, die er zo bezien dus ook al winst op hebben gemaakt. Het hogere management heeft, sinds Apax zijn aankoop oliede met participaties voor de toplaag, zijn investering zo’n negenmaal in waarde over de kop zien gaan. Een inmiddels ontslagen lid van de raad van bestuur verdiende zo een miljoen euro in luttele maanden, waarbij hij zijn oorspronkelijke investering ook nog mocht lenen van de onderneming. Hij kreeg er een vertrekpremie bovenop.

Al dat geld is niet op magische wijze verschenen: het is linksom of rechtsom afkomstig uit de onderneming zelf. Het gebeurde is een voorbeeld van wat er kan plaatsvinden als hebzucht of frivoliteit de overhand krijgen, als de checks and balances niet goed functioneren. Wat rest is een ravage. Van het driekoppige aangetrokken bestuur is nog één bestuurder over, die overigens heeft aangekondigd van zijn managementparticipatie af te zien. Dat is prijzenswaardig en verdient navolging. De raad van commissarissen, die had moeten toezien op een goed ondernemingsbestuur, is sterk uitgedund. En het in beginsel goed renderende bedrijf zit financieel in zwaar weer.

Deze krant is een overtuigd voorstander van een zo groot mogelijke vrijheid – zeker ook voor ondernemers en financiers – en gelooft in de markt als het best mogelijke verdelingsmechanisme. Maar vrijheid vereist toezicht, opdat het handelen van de een niet ten koste gaat van de ander. Vrijheid vergt liefst ook een persoonlijke ethiek bij alle bedrijfsdeelnemers, die misbruik a priori voorkomt. Aan beide lijkt de afgelopen jaren een tekort te zijn geweest. Elk stelsel, elk tijdperk, heeft zijn uitwassen. Het is triest om een zonder twijfel nu al klassiek voorbeeld daarvan in eigen huis aan te treffen.