Wat als en wat dan?

Wie fantaseert nooit over een leven waarin het veel slechter, of juist veel beter met hem afliep? Historici houden er niet van. Waarom je bezighouden met dingen die niet zijn gebeurd, als het al zo moeilijk is om te reconstrueren wat er wel gebeurd is? Het genre ‘wat als’ wordt dan ook vaak beoefend door matige schrijvers, die er lustig op los fantaseren. De Amerikaanse schrijver Philip Roth doet in zijn boek The plot against America (2004) precies het tegenovergestelde.

De zevenjarige Philip Roth wordt uit zijn geborgen wereld gerukt als de fascistische Charles Lindbergh (de beroemde piloot) in 1940 president van de VS wordt. Isolationist Lindbergh sluit een pact met Hitler en bemoeit zich verder niet met de oorlog in Europa en Azië. Langzaam verschuift het innerlijk van Amerika, en wordt de joodse Philip onderdeel van een bedreigde minderheid. Om deze alternatieve autobiografie te schrijven, hoefde Roth de werkelijkheid maar kleine duwtjes te geven. Want veel van de voorwaarden voor het verhaal zijn ‘echt’. Vliegheld Lindbergh en zijn echtgenote onderhielden warme banden met het Derde Rijk. Toen president Roosevelt tijdens de verkiezingscampagne in 1940 onder vuur lag als ‘oorlogshitser’, werd Lindbergh gepolst als presidentskandidaat. Hij weigerde, maar zou tot de aanval op Pearl Harbor zijn populariteit gebruiken om Roosevelt te ondergraven. En ga zo maar door.

In de handen van een oude rot als Roth wordt ‘wat als’ opeens een relevante vraag. Zijn boek is zo ijselijk echt, dat Amerikaanse historici het bekroonden als een ‘voortreffelijke historische roman’. Historici moeten het verleden vormgeven door causale verbanden te leggen: anders blijft het een onbegrijpelijke brij van informatie. Maar die ketens van causaliteit geven de geschiedenis achteraf een schijn van onvermijdelijkheid. Roth gebruikt het ‘wat als’ om daaraan te ontkomen. Om „de verschrikking van het onvoorziene” weer voelbaar te maken. Sla de krant open en het boek zingt na: wat als niet Bush maar Gore, dan niet Irak? En straks Iran? Wat als en wat dan?

Merel Boers

Merel Boers is historicus en freelance journalist.