Kom in verzet tegen de roofridders

Er moet een tegenmacht worden gevormd tegen de ‘nieuwe’ kapitalisten, die handelen in bedrijven. Vakbonden, ondernemingsraden en politici blijven veel te passief. Een virus bedreigt het kapitalisme waarmee Nederland is opgegroeid.

Menno Tamminga

Redacteur NRC Handelsblad

De machtsverdeling in het bedrijfsleven verandert zo snel, dat vakbonden en politici met stomheid zijn geslagen. De overlegeconomie is Hollands glorie, bejubeld als het poldermodel. Iedereen zit aan tafel: werkgevers, vakbonden en kabinet.

Maar wie ontbreken? De regisseurs van de kapitaalstromen die nu het Nederlandse bedrijfsleven op de schop nemen. Hun vak: niet praten, maar uitbaten.

De ‘nieuwe’ kapitalisten gaan detailhandelsconcern Maxeda – voorheen Vendex KBB – opbreken door de Hema te verkopen. Supermarktconcern Ahold is hen ter wille door zelf zijn Amerikaanse groothandels te verkopen. Industrieel conglomeraat Stork biedt tegenstand tegen vergelijkbare opbreekeisen. ABN Amro heeft zichzelf te koop gezet en de gedrukte en elektronische media vragen zich af: waarom wij? De Britse financier Montgomery is eigenaar van twee Limburgse kranten en heeft zich ingekocht bij Wegener, de eigenaar van de meeste regionale kranten. SBS is in handen van twee andere opkopers. En PCM, de eigenaar van onder meer NRC Handelsblad, is na een mislukte basisverbreding onder leiding van opkopersfonds Apax tot de bedelstand geraakt.

De nieuwe financiële meesters zitten niet aan de overlegtafel. En zij komen ook niet. Waarom zouden zij, als zoveel geld te verdienen is met het opkopen en doorverkopen van bedrijven en met speculatie in alle mogelijke effecten, grondstoffen, leningen en exotische financiële contracten. De handelaren in bedrijven tooien zich met de mooie naam private equity, de speculanten heten hedgefonds. Tussen hen zijn grote verschillen, maar in de praktijk zijn twee belangrijke overeenkomsten zichtbaar: zij zijn beiden handelaar en zij werken graag met veel geleend geld. Zij hebben één doel: zo hoog mogelijk rendement.

Dit is niet meer het kapitalisme waarmee Nederland is opgegroeid. Dat was het kapitalisme van de onderneming als samenwerkingsverband van kapitaal, arbeid en management. De overlegeconomie. Het Rijnlandse model. Het stakeholderskapitalisme, niet de shareholderssuprematie (zie ook het stuk van Van Witteloostuijn hiernaast). De kroon op het traditionele kapitalisme is wetgeving uit de jaren zeventig. Vakbonden en ondernemingsraden kregen daarin een steviger onderhandelingspositie en informatierecht. Aandeelhouders en vakbonden kregen gelijke kansen om bij de rechter te klagen over wanbeleid van directeuren.

Het beeld bestaat nog steeds, de werkelijkheid is anders. Twee jaar geleden kreeg de sociaal-economische slinger al een duwtje naar meer aandeelhoudersmacht. Daarna brak de kapitaalstroom door. Opkopersfondsen kochten vorig jaar voor meer dan 25 miljard euro Nederlandse bedrijven. Verwachting voor komende jaren: nog veel meer zaken.

De dijkgraven van het overlegmodel zien hulpeloos toe. Wat is het antwoord van de vakbeweging, van ondernemingsraden, van politici?

Onmacht.

De Tweede Kamer houdt volgende week een hoorzitting.

Ondernemingsraden worden geconfronteerd met overnames en financiële constructies die volledig nieuw voor hen zijn, maar voor de opkopers gesneden koek. Zij merken ook dat alles over drie maanden weer heel anders kan zijn. Opportunisme is de norm. Voor de nieuwe eigenaren is alles handel: vastgoed, dochterbedrijven, de hele onderneming. De opkopers die in 2004 Maxeda overnamen nadat speculanten de commissarissen onder druk hadden gezet excelleren in het complete oeuvre. De directie is vervangen, het vastgoed is verkocht, wat dochters zijn afgestoten, de aandeelhouders keerden zichzelf genoeg dividend uit om hun hele investering al terug te verdienen en nu wordt de Hema verkocht. Waarom de Hema? Omdat de Hema het prima doet. Wat zou u doen als u een kip met gouden eieren bezat? De kip houden en koesteren? Of de kip doorverkopen? De private equity-eigenaren kiezen doorverkopen.

De invloed van ondernemingsraden op het beleid van directies en behartiging van personeelsbelangen is geënt op stabiele verhoudingen. Niet op de dynamiek, of de wanorde zo u wilt, die nu kenmerkend zijn in het internationale bedrijfsleven en op de financiële markten. Vluchtigheid die wordt aangewakkerd door de hedgefondsen en private-equityfinanciers. Langs de lijn staan hun supporters. De banken die miljarden verdienen op de financiering van en het advies bij de transacties. De zakelijke en juridische adviseurs die gouden tijden beleven. De managers die rijkelijk beloond worden door de nieuwe eigenaren als de gemaakte prognoses uitkomen. De doorsneewerknemer van PCM krijgt als bonus voor het mislukte Apax-avontuur 1.700 euro, de afgelopen week opgestapte topman ontvangt in het kader van een managementparticipatieplan 1.118 keer zoveel. Maar financieel directeur Bert Groenewegen ziet juist af van zijn uitkering.

De onmacht in reactie op het grenzeloze kapitaal is het meest sprekend bij de vakbonden. Zij spelen een dubbelrol. Vakbondsvertegenwoordigers vervullen tientallen bestuursfuncties in de grote Nederlandse pensioenfondsen. De pensioenwereld is de dominante financier van private equity en van hedgefondsen, ergens tussen 25 en 30 miljard euro. Vakbondsmensen gaan met ontketende kapitalisten in zee vanwege de hoge, stabiele opbrengsten en de spreiding van risico’s.

Aan de andere kant zien de vakbonden hun basis als dé belangenbehartigers van werknemers afbrokkelen. Minder leden, minder geld, zoveel te doen.

Maar wat moeten zij met de nieuwe kapitalisten? Het zijn wel de hedgefondsen en andere beleggers die bij de rechter hun aandeelhoudersrechten propageren. Niet de vakbonden die werknemersrechten verdedigen. Het zijn de private-equityfinanciers die de beloningen van topmanagers van niet-beursgenoteerde ondernemingen opjagen. En dat jaagt de beloningen van beursgenoteerde bedrijven op. Als bestuurders van pensioenfondsen steunen vakbonden dat. Als vakbond bestrijden ze dat.

Het zijn de vakbonden die de pensioenwereld om transparantie vragen over alle beleggingen. Maar dezelfde openheid blijven de besturen van de pensioenfondsen afwijzen, kennelijk inclusief hun vakbondsbestuurders. Zodoende weet niemand welke Nederlandse pensioenfondsen welke opkopers en speculanten spekken.

Kapitalisme zonder aandeelhouders, zoals hoogleraar M. Weggeman bepleitte (Opiniepagina, 23 maart), is een tegenstrijdigheid. Waar Nederland behoefte aan heeft is adequate tegenmacht. Terwijl de moderne kapitalisten nieuwe, profijtelijke combinaties van geld, kennis en macht hebben gesmeed, kunnen de bonden niet kiezen. De financiers hebben het negentiende-eeuwse kapitalisme opnieuw uitgevonden, met bijbehorende roofridderexcessen. Begeerte heeft hen aangeraakt. De bonden verkeren in oude vormen en gedachten.

De vakbonden moeten kiezen. Zij besturen de pensioenwereld als financiers van de vergrijzing, of zij kiezen voor tastbare belangenbehartiging van werknemers tegenover werkgevers. De bonden moeten zichzelf opbreken en nieuwe vormen van onmisbaarheid ontdekken. Of zij worden langzaam irrelevant in de uitvoering van beide taken.