Kan de PvdA overleven zonder roeping?

Redacteur NRC Handelsblad

Het was een dramatische week voor de Partij van de Arbeid. Amper was het stroompje publiciteit naar aanleiding van ‘de Wouter Tapes’ en de genadeloze verkiezings-analyse van de eigen Wiardi Beckman Stichting weggeëbd of de realiteit sloeg opnieuw toe. Met niemand op de brug. De partijleider moet zich op Financiën een mening vormen over de misbaarheid van ABN Amro en de voorzichtigheidsmarge in het begrotingsbeleid.

Nova liet dinsdag zien dat arbeiders de partij en haar kopman massaal hebben verlaten. De debatten over de Irak-oorlog in de Eerste en de Tweede Kamer maakten duidelijk hoe deelname aan deze samenblij-coalitie met CDA en ChristenUnie kan uitlopen op een mars door het moeras.

Alle hoop binnen de PvdA is op het ogenblik gevestigd op de demonstratieve overtuigingskracht van regeringsdeelname. Maar juist dat imago van een Binnenhofs redenerende bestuurderspartij drijft de laatste arbeiders in de armen van Jan Marijnissen.

Van de acht aan de rand van de Rotterdamse haven door Nova geïnterviewde FNV-kaderleden hadden verschillende een actief PvdA-verleden, met de nadruk op verleden. De een herinnerde zich wat er was gebeurd sinds Wim Kok in 1995 had gezegd dat de partij haar ideologische veren moest afschudden. Het was geleidelijk de Partij van de Andersliberalen geworden. De volgende vond dat de partij ‘de dingen niet meer waarmaakt’. De derde constateerde dat de PvdA de belangen van de werkenden niet meer behartigt. „De SP pretendeert dat in ieder geval veel meer.” De SP was de arbeiderspartij van de twee geworden. Het enige volhardende PvdA-lid van het groepje zei dat de anderen makkelijk praten hadden. Door binnen Balkenende IV vuile handen te maken aanvaardde de partij tenminste verantwoordelijkheid. „Een pact met de duivel? Als Marijnissen er had gezeten had’ie ook gaan draaien.” Een NSS/Interview opiniepeiling gaf aan dat meer FNV-leden intussen de SP dan de PvdA steunden: 32 tegen 26 procent. Dodelijker was het verschil in steun voor de leiders: 19 procent voor Bos, 49 procent voor Marijnissen.

De politieke held van het moment liep vorig weekeinde een kras op met zijn uitspraken over dubbele paspoorten. De SP-aanhangers zijn misschien niet allemaal liefhebbers van een ruimhartig immigratiebeleid; daarover moet Marijnissen het meel in de mond houden en toch zachtjes fluiten. PvdA-fractievoorzitter Tichelaar zag zijn kans en blies flink de andere kant op. Maar daarmee wint hij de oorlog niet. Dat bleek wel in de debatjes over de echte oorlog, die in Irak.

Dinsdag in de Eerste Kamer deed PvdA-leider Han Nooten een dappere poging het niet-meer-willen-weten als logisch af te schilderen. Vier jaar zeggen dat de onderste steen over Nederlandse deelname aan die Amerikaanse oorlog boven moet komen, om vervolgens in een ongepubliceerde afspraak bij het regeerakkoord vast te leggen dat de Kamer geen onderzoek mag uitvoeren naar de ware toedracht. Iets verbieden op straffe van een crisis is zwaarder dan iets niet nodig verklaren. Nooten erkende de absurditeit van de gang van zaken, en toch, wij als Eerste Kamerfractie zijn niet gebonden maar wel verbonden aan het regeerakkoord.

Een dag later was het de nieuwe buitenlandwoordvoerder Martijn van Dam die in de Tweede Kamer de geloofwaardigheid van de PvdA moest verdedigen. Nadat VVD-er Van Baalen hem de erkenning had afgedwongen dat de partij nu mét het kabinet van mening is dat alle relevante feiten bekend zijn, moest Van Dam blootsvoets over het gloeiend kolenbed dat SP, D66 en GroenLinks voor hem oppookten. Als wij niet aan de regering hadden deelgenomen was er ook geen meerderheid voor zo’n onderzoek, was zijn meest praktische punt.

De side letter bij het regeerakkoord die een Irakonderzoek uitsluit doet ook in een ander opzicht aan Ahold denken. De stiekeme afspraak kreeg destijds ook een slechte naam omdat het een sleutelelement was om een verwarde groeistrategie als succesvol mee af te schilderen. Alles en nog wat doen om te suggereren dat je Midas bent. En uiteindelijk nergens meer goed in zijn en niet eens op de winkel passen.

Nadat de PvdA met Paars in 2002 de verkiezingen had verloren, schreef Wouter Bos in het denkblad Socialisme & Democratie dat de partij had verloren op vertrouwen en geloofwaardigheid, het was een bange bestuurderspartij. Paars én de PvdA waren afgerekend op traditionele sociaal-democratische punten. De partij was een stugge verdediger van gemeentelijke herindeling en vormen van marktwerking – zaken waar een grote scepsis tegen bestond in de achterban.

Dat moest dus veranderen. De ramen moesten open. Wouter Bos werd met grote meerderheid op de schouders geheven, herstelde bij de volgende verkiezingen de stembuspositie van de partij – totdat het fout ging, vorig najaar en dit voorjaar. Nu moet regeringsdeelname de leegte vullen. Net als mensen die nog een kind ‘nemen’ om de scheiding uit te stellen. Maar wat toen waar was, is nog veel waarder in 2007.

Natuurlijk gaat Jan Marijnissen standpunten inslikken of wegmasseren als hij wethouder wordt. Maar voorlopig verwoordt hij de angst van heel wat werkenden en niet-meer-werkenden voor een onoverzichtelijke wereld waarin de economische en financiële krachten als een storm worden ervaren. Een wereld waarin het politiek gegeven woord geen dubbeltje waard is.

Je hoeft geen uitkeringstrekker te zijn om met geringe hoogachting aan te zien hoe honderden (vaak van de PvdA afkomstige) bestuurders van publieke monopolies in vervoer, huisvesting, energie en onderwijs Jan de Directeur uithangen op kosten van de gemeenschap. Commissaris Kok zou in de Verenigde Staten een symbool zijn van een gewone jongen die het gemaakt heeft. In Nederland personifieert hij ongewild wat er mis is gegaan met de PvdA.

De PvdA kan op termijn alleen voortbestaan als de partij haar roeping hervindt. Wie principes heeft en er trouw aan is kan heel goed compromissen sluiten. Trouw zijn aan de mensen die het minste cadeau hebben gekregen is eerbaarder en electoraal rendabeler dan opkomen voor hun beroepsvertegenwoordigers. Wie groen babbelt in verkiezingstijd en als bestuurder het plan van de projectontwikkelaar er door drukt, resteert een rol als buitendienst van CDA en VVD. Conservatieven hebben het altijd makkelijker.

opklaringen@nrc.nl