Durf te weten

Na zijn pensioen begon Ton de Kok met groot succes een nieuw leven als leraar levensbeschouwing.

Jacqueline Kuijpers

Hij is de leraar die je zelf gehad zou willen hebben: de leraar die je – letterlijk – aan het denken zet. Ton de Kok (65), slavist, oud-marinier en oud CDA-Kamerlid staat sinds een jaar of zeven voor de klas. Hij geeft het vak levensbeschouwing op het Fons Vitae Lyceum in Amsterdam. Hiervoor ontwikkelde hij de lesmodule ‘God binnen de rede’ die afgesloten wordt met een eindtoets waar je zo aan zou willen beginnen.

Het begon half als een grap: Ton de Kok plaatste zichzelf, na berichten over het ernstige lerarentekort eind jaren negentig, op de vacaturebank voor docenten. Daags erna kon hij beginnen op een roc, twee jaar later maakte hij de overstap naar zijn huidige functie. Het werd een ervaring dat hij nooit had willen missen. “Ik heb in zeer diverse arbeidsmilieus verkeerd, maar veruit de meeste arbeidsvreugde vind ik in het onderwijs”, vertelt hij in de tot mediatheek omgebouwde kapel van het Fons Vitae. “Daarom pleit ik er voor dat meer hoog opgeleide zestigplussers die stap richting het onderwijs zetten. Hier ligt een gigantisch arbeidspotentieel met een schat aan werk- en levenservaring om over te dragen op de jeugd.”

Natuurlijk gaat zo’n overstap niet vanzelf. “Waar ik aanvankelijk problemen mee had was het klassenmanagement. Het mobieltje, de iPod, de kauwgom, de petten, het kletsen, de chaos. Het is anders dan in mijn schooltijd en daarin moet je begeleid worden. Ik kreeg een coach, een collega, waarmee ik alle blauwe plekken die ik zo door de week opliep kon bespreken. Dat is essentieel geweest.”

De leraar levensbeschouwing in Ton de Kok, zelf verklaard agnost, werd geboren tijdens zijn promotieonderzoek naar de Russische Verlichting ten tijde van Catharina de Grote. Daarvoor bestudeerde hij tweeduizend jaar spirituele geschiedenis en wijsbegeerte. Zo vulde hij zijn koffers met bagage die hij, eenmaal voor klas, graag wilde uitpakken. Wat hij zijn leerlingen – of ze nu gelovig zijn of niet – bovenal wil leren is om op een rationele manier naar religie te kijken. Die boodschap staat niet in de bestaande lesmethodes. Daarom ging hij zelf materiaal verzamelen en schrijven voor de bovenbouw. Het werd een reis door de tijd, van Xenophanus via Spinoza tot de moderne tijd, een zoektocht naar godsbewijzen, de oerknal versus de schepping en de actuele discussie over de (on)waarschijnlijkheid van een Intelligent Designer achter kosmos en aardse evolutie.

Het startpunt van deze queeste is het ‘sapere aude!’ – de beroemde aansporing van Immanuel Kant aan de mens om zich van zijn onmondigheid te bevrijden door de moed te tonen het eigen verstand te gebruiken. Dat moeten de leerlingen gewoon uit het hoofd leren. Ton de Kok: “Het ‘durf te weten’ moet hen oproepen steeds op basis van de rede – het innerlijk kompas – kritisch te zijn, zodat ze behoed blijven voor onderwerping aan geestelijke leiders, heilige geschriften, kerkelijke hiërarchia of theologische dogma’s.”

En kennelijk raakt Ton de Kok daarmee de juiste snaar bij zijn leerlingen. Dat blijkt vooral uit de verslagen en proefwerken die ze maken. “Tijdens het urenlange nakijkproces van de eindtoets heb ik soms jubelend achter mijn bureau gezeten en met het ‘rode potlood’ hun tekst voorzien van uitroepen als ‘yes!’, ‘prima!, ‘dat is het!’ ‘je bent een kanjer’.”

Wat het geheim is van De Koks succes laat zich raden: hij gaat in op levensvragen die alle jongeren boeien. Waarom is er iets en niet niets? Bestaat God dus? Hoe rijmen we Zijn of Haar bestaan met de wetenschap? Hij neemt hun gedachten en gevoelens daarover serieus. Bijvoorbeeld hun openhartige overpeinzingen rond de vraag wat zij vinden van het godsconcept van de onlangs overleden kernfysicus Aaldert Wapstra, als deze vertelt over zijn meditaties: ‘Ik voel dan: God is daar, en daar, en God is in mij. Ik voel me dan niet de zoon van God, maar ik ben God. (…) God is het alles overkoepelende Principe, niet het Hoogste Zijn, maar het Gehele Zijn. Buiten God is er niets.’

Opvallend is dat meerdere leerlingen schrijven dat ze hopen dat ze zoiets zelf ook eens mogen meemaken. “Iedereen verdient het om die kracht te voelen die hem sterker maakt en die ervoor zorgt dat we makkelijker kunnen omgaan met tegenslagen”, schrijft een 17-jarige. “Jongeren hebben behoefte aan spiritualiteit”, zegt Ton de Kok. Dat botst wel eens met zijn agnosticisme. “Ik heb soms van leerlingen het verwijt gehad dat ik te weinig ruimte liet voor het echte geloof. Daar heb ik toen wel notie van genomen.”

Momenteel is Ton de Kok druk bezig het materiaal dat hij verzameld heeft rondom het onderwerp ‘God binnen de rede’ om te vormen tot een lesmethode die hij kan aanbieden aan een educatieve uitgeverij. “Alles staat bol van de godsdienst. Het vak levensbeschouwing zou op iedere school verplicht moeten zijn.”