De stelling van Lodewijk de Waal: De SP is geen linkse partij

PvdA noch FNV moet zich gek laten maken door de SP. Integendeel, ze moeten het provincialisme van die partij bestrijden en hun eigen kompas volgen, zegt Lodewijk de Waal tegen Elsbeth Etty.

Onder de leden van de FNV is de PvdA volgens diverse onderzoeken overvleugeld door de SP. Heeft dat invloed op het beleid van de vakbeweging?

„Er zijn altijd wel verschuivingen onder de aanhang. Die houden geen direct verband met de opstelling van de FNV. Het wordt pas een probleem als een politieke partij zich direct gaat bezighouden met het vakbondsbeleid. Die indruk heb ik nu wel bij de SP. Dan loop je de kans dat militante stromingen in het kader de boventoon gaan voeren. Daar moet je weerstand aan bieden. Het vraagt wat extra’s van het leiderschap, van voorzitters van bonden en van de vakcentrale.”

Als die kaders de mening van de achterban vertolken, dan moet de vakbeweging daar toch naar luisteren?

„Uiteraard, maar de partijkeuze van mensen zegt niet alles over hun opvattingen op sociaal-economisch gebied. Ik kan me de tijd herinneren dat de VVD heel hoog stond in de peilingen en ook veel aanhang had onder de leden van de FNV. Ik had toen een discussie met Bolkestein waarin ik zei: ‘Weet je wel dat wij meer leden hebben die VVD stemmen dan jij?’. Hij antwoordde mij na lang nadenken: ‘Daar zou jij dan weleens rekening mee kunnen houden’.”

Had hij daar ongelijk in?

„Toen wij analyseerden hoe het zat met dat hoge percentage VVD-stemmers onder onze leden bleek dat helemaal niet te gaan over het feit dat die mensen een andere opvatting hadden over het minimumloon of de koers van de vakbeweging. Men stemde VVD wegens de veiligheid op straat. Je moet je als leiding van de vakbeweging niet in de war laten brengen door het lawaai van de megafoon, maar rustig zélf de mening van de achterban peilen, bijvoorbeeld via referenda. Je moet niet per definitie aannemen dat als dertig procent van je achterban SP stemt, dat percentage ook vindt dat de koers van de vakbeweging anders moet. Het wordt een ander verhaal als een politieke partij een strategie van beïnvloeding gaat voeren, van posities innemen in kaderorganisaties en beleidsorganen. De SP probeert soms vakbondsacties te claimen om zichzelf te profileren.”

Nou en? U wilt toch geen cordon sanitaire om die partij leggen? Het zijn sociaal voelende mensen met het vakbondshart op de goede plaats.

„Ik geloof niet dat wie dan ook bezig is met een cordon sanitaire rond de SP. Als je het mij vraagt is de SP juist veel te makkelijk weggedoken bij de kabinetsformatie, net als GroenLinks. Ik weet niet wat er was gebeurd als Bos had gezegd: ‘Balkenende, zonder de SP doe ik het niet’. De SP is weggedoken voor de verantwoordelijkheid én is daarmee weggekomen.”

Dus u stelt dat de SP alleen maar zégt dat ze met de PvdA wil samenwerken?

„Ze wíllen helemaal niet samenwerken. Ze willen eerst groter worden dan de PvdA. Er zijn pogingen ondernomen om achter de schermen over samenwerking te praten, waarbij Marijnissen uiteindelijk afhaakte. De SP wil eerst haar machtspositie versterken. Dat is legitiem hoor, maar dan niet zeggen dat je wordt buitengesloten. Andere partijen moeten zich dat verwijt niet laten aanleunen. Die moeten tegen de SP zeggen: zo gemakkelijk kom je hier niet van af.”

En intussen de SP aan de haal laten gaan met punten die de PvdA laat liggen.

„Het lastige van samenwerking met de SP, zowel voor de vakbeweging als waar dan ook, is dat ze elke hervorming of modernisering wil tegenhouden omdat ze in wezen conservatief is. Alles alleen maar willen laten zoals het is, brengt de toekomst van de sociale arrangementen in gevaar. Er komt nooit een alternatief plan van de SP en dat is geen goede strategie in een tijd dat de maatschappij heel erg aan het veranderen is.”

Bemoeilijkt de sterke positie van de SP in de FNV het sluiten van compromissen tussen de vakbeweging, werkgevers en kabinet?

„Theoretisch gesproken zou dat kunnen. Toch zie ik dat niet zo gauw gebeuren, omdat de vakbeweging gewoon haar eigen koers zal blijven varen.”

U noemt de SP conservatief. Maar er valt toch ook veel te verdedigen op sociaal gebied voor werknemers en uitkeringsgerechtigden?

„Ik bedoel het veel breder. Ik vind de SP ook geen linkse partij omdat zij geen oog heeft voor een veranderende wereld. Kijk naar hun houding inzake Europa en het omgaan met andere culturen in eigen land. Ze hebben op het punt van de islam nooit Fortuyn aangevallen, evenmin als het CDA dat deed. Dat was op korte termijn electoraal gezien misschien handig, maar niet verstandig. Soms moet je over principiële kwesties als godsdienstvrijheid, globalisering en solidariteit het debat durven aangaan.

Ik maak me er al heel lang zorgen over dat er vanuit links en vanuit het humanisme – ik ben voorzitter van de Humanistische Alliantie – te weinig tegenwicht wordt geboden aan het provincialisme van de SP. Het is onzinnig dat de SP zich in een zich globaliserende wereld zo kleinburgerlijk provincialistisch opstelt. In plaats van een verrijking, ziet de SP andere culturen als bedreiging.

„In plaats van trots te zijn op mensen als Aboutaleb, Albayrak, Arib en anderen, voorbeelden van integratie die je zou moeten vieren, gaan ze erover zitten miezemuizen. Marijnissen heeft nota bene via De Telegraaf Wilders weer een nieuw perspectief geboden.”

Marijnissen zegt dat zijn uitspraken hierover verkeerd zijn uitgelegd.

„Ik loop lang genoeg mee om te weten dat je als politicus heel precies overziet wat de uitwerking is van je woorden. Zo’n uitlating dat het een dikke plus zou zijn als je je Turkse of Marokkaanse nationaliteit opgeeft, vind ik totaal verkeerd. Hij had moeten zeggen: het is een dikke plus dat we dit soort mensen hebben, die dat soort posities kunnen bereiken in Nederland. Wat mij betreft mogen mensen zes paspoorten hebben.

Marijnissen heeft een politieke fout gemaakt, waar heel links het debat over dient aan te gaan. Voor het eerst horen we nu gelukkig in de SP kritiek op de grote leider. Ik hoop dat SP’ers het aandurven de partijopvattingen over allochtonen ter discussie te stellen. Dat moet de aanleiding worden tot zelfreflectie over het provincialisme van de SP.”

Daar hebben ze nu juist zoveel stemmen mee gewonnen.

„Uiteraard wil Marijnissen op dit punt een deel van zijn achterban bedienen, maar het getuigt niet van leiderschap en ik vind het eerlijk gezegd ook een beetje stiekem om afstand van Wilders te nemen en je dan achteraf bij hem aan te sluiten.”

Het verweer van Marijnissen is dat De Telegraaf hem nu eenmaal die vraag over de dubbele nationaliteit stelde.

„Hou toch op! Sinds wanneer geven politici antwoord op vragen? Je vertelt altijd het verhaal dat je kwijt wilt, ongeacht de vraag. Marijnissen meent ongetwijfeld dat Marokkanen en Turken beter exclusief voor de Nederlandse nationaliteit kunnen kiezen. Ik kan me niet voorstellen dat linkse mensen in de SP dit pikken.

„We hebben Jan de Wit hele andere dingen horen zeggen. Dat Anja Meulenbelt als lid van de Eerste Kamer Marijnissen van nationalisme heeft beticht is goed. Daar moet ze vooral mee doorgaan. Internationalisme, betrokken zijn bij de wereld, bij andere culturen, dat hoort bij links.”

Je kunt ook zeggen dat de SP beter dan de PvdA de angsten heeft begrepen van zich bedreigd voelende autochtone Nederlanders. De SP springt in een gat dat de PvdA heeft laten vallen.

„Het gaat hier om een gat waarin je niet hóórt te springen. Wat je van de PvdA hooguit kunt zeggen – en wat ik zelf als voorzitter van de FNV ook heb moeten ervaren – is dat je soms een rationeel zeer juist beleid kunt voeren zonder dat je de emoties van mensen weet te raken.

Angst is ook een emotie, die de PvdA misschien veronachtzaamd heeft.

„ Angst voor buitenlanders, voor Europa en voor globalisering kun je voeden, dat is wat de SP doet. Ik vind dat de PvdA die angsten juist moet wegnemen. Zij moet zich niet door de SP laten opjutten. Je moet de emoties van mensen begrijpen en serieus nemen, maar je moet er ook iets tegenover durven stellen. Mijn partij, de PvdA, had zich veel krachtiger achter het standpunt moeten scharen dat het juist goed is als mensen met andere religieuze en culturele achtergronden deelnemen aan het landsbestuur. We hebben de moslims een beetje in de steek gelaten, om maar niet voor allochtonenpartij te worden aangezien.”

Wat moet dan volgens u de houding van de PvdA zijn?

„De PvdA moet haar eigen kompas volgen. En dat kompas vind je in je eigen sociaal-democratische en humanistische traditie. De PvdA moet niet als een konijn in de lichtbak van de SP kijken maar haar eigen koers uitzetten. Die moet authentiek zijn, zodat de mensen er vertrouwen in hebben.

De groei van de SP is een tijdelijk verschijnsel. Al die grote groeiers krijgen op hun beurt ook weer een terugslag. De PvdA zit nu op een absoluut dieptepunt. Die twee dingen combinerend ben ik niet zo benauwd voor de SP. Waar ik wel bang voor ben, is dat de PvdA alle heil verwacht van regeren. Als we dat goed doen, komen we er wel boven op, luidt de redenering. Dat dacht ik ook ten tijde van Paars, maar zo werkte het toch niet.

„De PvdA moet net als de SP de mensen opzoeken. Maar dan niet om ze naar de mond te praten. In de sociaal-democratie heeft ook altijd het element van pedagogiek, opvoeding gezeten. Daar hoort bij dat je met elkaar in debat gaat. Zoals Henri Polak zei: ‘Wij zijn de kruiers van de leden niet’.”