Angst doet razen

Deze maand Profumo di donna van Dino Risi, over een blinde Lord Wanhoop die zich niet durft over te leveren aan de liefde.

Overal zie je ze en altijd zullen ze er zijn: de jongetjes die zichzelf voor een man houden, en ach wat zijn ze nog jong. Een jaar of achttien. Snel, streetwise, stoer. Kwetsbaar. En ontroerend. Maar dat willen ze niet weten.

Met zo'n geval opent Profumo di donna (De geur van een vrouw, 1974) van Dino Risi. Hij beent door de straten, een gretige soldaat, trots op zijn uniform, zeker van zichzelf. Behalve als hij een uniform in een etalage ziet. Dan salueert hij per ongeluk. En als een oude dame hem vraagt om haar gewreven vloer te ontzien. Dan loopt hij op zijn tenen. En als hij een meerdere ontmoet. Och jeetje, wat doet hij dan zijn best, met dat serieuze blote smoeltje van hem - we lachen, we zijn vertederd.

En we zijn weerloos gemaakt voor de klap die Dino Risi ons gaat toedienen.

De klap komt met de kapitein, bij wie de jonge soldaat zeven dagen lang als knecht zal dienen. Sinds een ongeluk met een bom is de man invalide en vervaarlijk. Intimiderend, agressief en hoogst onaangenaam in de omgang, zo speelt Vittorio Gassman hem. Hij laat hem consequent barsten van destructieve daadkracht, en hij maakt duidelijk dat zijn geschonden lichaam geen afbreuk doet aan zijn viriliteit noch knaagt aan zijn mannelijke aantrekkelijkheid. En dat zullen we weten ook.

Sono forte come un leone! - ik ben sterk als een leeuw! brult hij.

Ja, kan zijn. Niettemin: hij is blind. En hij mist zijn linkerarm. Maar daar gaat hij niet mee akkoord.

Hij attaqueert iedereen die hem als invalide bejegent. En, voor de zekerheid, ook iedereen die dat niet doet. Want een gewonde leeuw is een gevaarlijke leeuw. Zo'n leeuw gaat niet zoetjes zitten bedenken wie een klap van zijn klauw verdient en wie niet. Zo'n leeuw haalt uit en bijt om te doden.

Hufterigheid

Filmer Risi had de jonge jongen - de kapitein noemt hem Ciccio, want zo noemt hij alle soldaatjes die de opdracht hebben om hem te dienen - kunnen inzetten als verzachting. Als het onschuldige kind dat de gewonde leeuw tot rede brengt.

Maar nee, zo gaat dat hier niet. Tegen de onschuld van de jongen steekt de onomkeerbare hufterigheid van de kapitein onverdraaglijk ongegeneerd af. Het tweetal reist samen door Italië, van het noorden naar Napels. Ze maken tussenstops in Genua en Rome bij de hoeren en in topless bars. De kapitein misdraagt zich alsof de duivel hem op de hielen zit.

De jonge soldaat ontdekt het een en ander over de baas die hem het leven zo zuur maakt. Als hij niet zo dociel was, zou hij zelfs kunnen concluderen wat die ouwe in zijn schild voert.

Maar dit is niet het verhaal van Ciccio die ons de malheur van een gekwetste man leert begrijpen.

De troost van een overzichtelijke psychologische verklaring kunnen we vergeten. Dit is de schrille geschiedenis van Fausto, de kapitein. Net als de oer-Faust heeft hij blijkbaar zijn ziel aan de duivel verkwanseld, net als de oer-Faust leverde hem dat op dat hij zichzelf verloor. En nu zit hij gevangen in een wereld die hem krankzinnig voorkomt en die niettemin de werkelijkheid schijnt te zijn waar hij het mee moet doen.

Het lukt Risi om die wereld in zijn film zichtbaar te maken. Wie erop let merkt dat het geluid nadrukkelijk een rol speelt. De camera beweegt soms net zo schokkerig als Fausto wanneer hij driftig met zijn stok naar aanknopingspunten zoekt en daarbij niet te beroerd is om een tik uit te delen.

En Risi zet door: hij filmt als het ware met de blik van deze blinde boze man, hij filmt met het zicht van dode ogen. Dat klinkt als een contradictie maar het blijkt mogelijk. Wij krijgen de wereld voor ogen zoals Fausto die creëert.

Wij zien wat hij niet ziet maar wel ervaart, met een geest vol woede, met een hart vol weerzin en met zijn buik vol van alles.

Surrealistisch is die wereld en keihard. Absurd, vol volk dat niet deugt. Vuil, vulgair, hatelijk. Dat is zo omdat Fausto dat wil, alleen zo meent hij greep te krijgen op wat hem is overkomen.

'Blinden zien de zaken niet zoals ze zijn, maar zoals ze zich die verbeelden', doceert hij. Maar zo'n blinde is hij niet, voegt hij er smalend aan toe. Want: 'Ik verbeeld me niks, ik herinner me niks. Ik herinner me alleen nog maar stenen. Ik ben ook een steen.'

En dus: weg met die dode wereld. En weg met die dode hemzelf. Gaandeweg wordt duidelijk dat hij zijn eigen vernietiging nastreeft en dat hij al een heel eind op weg is. Het wordt uitgedrukt in wat hij zegt en doet, en in Risi's stijl van filmen.

Lichte hoek

Dino Risi is een cineast uit de lichte hoek. De commedia all'italiana is zijn genre. Hilarische acteursregie is zijn kracht, grappige timing van dolle incidenten zijn handelsmerk. Voor Profumo di donna koos hij een andere kant, zonder zichzelf geweld aan te doen, met inzet van alles wat hij kan.

Zijn vaardigheden en zijn talent gebruikt hij om de bitterheid van Fausto's lot en zijn nihilisme aan te scherpen. Net als bij andere Risifilms valt er heel wat te lachen. Fausto is goed voor reeksen grappige incidenten en in zijn omgeving gedragen de personages zich amusant als in een scherpzinnig blijspel. Maar Risi scheurt die klucht steeds vol flair aan flarden.

Dit is weliswaar een tragedie, duidt hij dan aan, maar een treurspel van klassieke allure is het niet. Fausto is geen tragische held, hij is een godverlaten Lord Wanhoop. Hij pretendeert dat hij superieur lijdt en lijkt te denken dat hij zich alles kan, alles moet, veroorloven. Maar zijn noodlot ligt naakt onder de vodden die hij verslijt voor een koningsmantel.

Provocaties en pesterijen

Lustig laat Risi zijn film doldraaien. Steeds heftiger krijgt Fausto's weerzin zijn beslag. Steeds vuriger zoekt hij redenen om zichzelf te haten. Steeds verder gaat hij in zijn provocaties, pesterijen en vernederingen, tot en met het aanwenden van zijn invaliditeit om een non valselijk te dwingen om hem behulpzaam te zijn bij het plassen. Er wordt hem een uitweg geboden - hij wuift die weg als onzin. Risi filmt de uitweg - een verliefde jonge vrouw - niet poëtisch maar navenant, als kitsch.

Risi kent genade. In kleine intermezzi duidt hij aan dat er ook een andere wereld bestaat, met kleine vriendelijkheid van de ene mens voor de ander, getekend door oprecht mededogen. En hij vangt Fausto's gezicht als die er niet in slaagt om zijn wanhoop voor zichzelf te houden. Ongekend smartelijk is de mimiek van Vittorio Gassman dan. Prachtig speelt hij Fausto's geheim, ondanks een oogopslag met schele starre pupillen.

Dat geheim heet angst.

Fausto is bang en om serieus zijn leven voort te kunnen zetten, zal hij die angst niet moeten negeren, hij zal hem moeten onderkennen.

Waar is hij zo bang voor?

Het antwoord gaat schuil in de titel van deze film: 'De geur van vrouwen'. Weerzinwekkend is Fausto in zijn claim dat hij vrouwen ruikt zodra ze in de buurt komen. Zie hem snuiven. Maar oogt hij verlekkerd? Nee. Integendeel. Risi toont hem als een paard in paniek, een hengst met wijdopen neusgaten.

Profumo di donna - het duidt aan waar Fausto geen verweer tegen heeft, iets waartoe een vrouw hem uitdaagt: lever je uit aan het leven, voel wat het is om lief te hebben. Durf toe te geven: Ik ben geen leeuw...

Volgende maand 'Preferisco il rumore del mare' van Mimmi Calopresti.

De dvd is verkrijgbaar voor € 17,95. Wanneer u zich abonneert op de gehele serie, dan koopt u deze dvd voor € 12,95. Voor meer informatie zie de advertentie op pagina 64 of bestel via de webwinkel: www.nrc.nl/extra.