U schrikt? Wees maar niet bang voor mijn baard

Moshin Hamid: De val van een fundamen-talist. Uit het Engels vertaald door Frans van der Wiel. De Bezige Bij, 205 blz. €15,90

Na 9/11 hebben goedgeluimde boeken van multiculti-schrijvers (Hari Kunzru, Zadie Smith) steeds meer plaats gemaakt voor sombere literaire geluiden. Kiran Desai’s The Inheritance of Loss, bekroond met de Booker Prize, was daarvan een goed voorbeeld. In dit boek voelen de personages met een biculturele achtergrond zich verscheurd: ze doorstaan vernederingen in de Amerikaanse samenleving, maar ze horen ook niet meer thuis in hun land van afkomst. De val van een fundamentalist van Moshin Hamid schetst op vergelijkbare wijze een alarmerend beeld van migranten in de Amerikaanse samenleving na de aanslagen van 11 september 2001.

‘Neemt u me niet kwalijk, meneer, maar kan ik u van dienst zijn? Ach, ik zie dat ik u laat schrikken. Wees niet bang voor mijn baard: ik heb een zwak voor Amerika.’ Het is een sterk begin, dat de lezer zowel het boek intrekt maar hem er ook bij betrekt. Aan het woord is Changez, een 25-jarige Pakistaan die afgestudeerd is aan de universiteit van Princeton. Hij werkt in Manhattan als financieel analist: het succesverhaal van een voorbeeldige migrant.

Changez neemt ons mee naar Lahore en registreert ‘onze’ reactie. De lezer wordt daarbij in de onbehaaglijke positie van ‘de Amerikaan’ gebracht. Deze Amerikaan heeft ‘11 september’ meegemaakt, en bekijkt de donkere obers met argwaan, houdt zijn tas met waardevolle spullen stevig vast en beziet de armoede, het vuil en de griezelige vleermuizen op het stadsplein van Lahore met angst, verbazing en lichte afschuw.

Changez is verscheurd sinds de aanslagen en schippert: enerzijds maakt hij deel uit van de Amerikaanse samenleving, maar na 11 september identificeert hij zich ook steeds sterker met zijn achtergrond en sympathiseert hij met anti-Amerikaanse geluiden. Als Changez op televisie ziet hoe Amerikaanse troepen Afghanistan binnenvallen, een bevriend moslimbuurland van Pakistan, kantelt zijn blik op Amerika.

De verstoorde relatie tussen Amerika en de moslimmigranten krijgt ook vorm in een overtuigende liefdesgeschiedenis die we allegorisch kunnen interpreteren. Juist in de maanden september en oktober 2001, als Amerika in diepe rouw is gedompeld, dartelen Erica en Changez verliefd om elkaar heen.

Hamids poging om de drie verhalen te verweven (de liefdesgeschiedenis, de Amerikaan die aangesproken wordt, en de veranderende houding van Changez ten opzichte van Amerika) levert weliswaar ‘gelaagdheid’ op, maar doet soms ook geforceerd aan. Met name het aanspreken van de lezer heeft iets bestudeerds, al wérkt het wel. Moshin doet op die manier een beroep op de lezer om zich te engageren met de geboorte van een fundamentalist, en deze kan zowel de Amerikaan als de Pakistaan zijn. Dat schuurt en wrikt.

Moshin Hamid: De val van een fundamen-talist. Uit het Engels vertaald door Frans van der Wiel. De Bezige Bij, 205 blz. €15,90

***--