Visionaire Lynch opent je de ogen

In Inland Empire van David Lynch zitten minstens zeven films verstopt.

Na drie uur kijken heb je samen met Lynch je eigen meesterwerk geregisseerd.

Drie keer ben ik opnieuw begonnen met het schrijven deze recensie. En dat had ook vijf keer kunnen zijn. Of zeven keer. Want zoveel films zitten er wel verstopt in Inland Empire, de nieuwe film van David Lynch. Inland Empire is een film over film maken, met een film erin, en in die film-in-de-film zit nog een fantoomfilm en zo wordt het alweer een stuk ingewikkelder dan het is.

Daarom eerst maar een aanbeveling: Inland Empire is een droom van een film. Of je het werk van David Lynch nu op je duimpje kent, of dat je er voor het eerst mee kennismaakt, het advies luidt hetzelfde: ga zitten, blijf zitten, laat je gedachten de vrije loop en na drie uur heb je samen met Lynch je eigen meesterwerk geregisseerd.

Gelukkig hebben wij in Nederland het Droste-cacaoblikje, met daarop een plaatje van een verpleegster met een blikje cacao met daarop een plaatje van een verpleegster met een blikje cacao, ad infinitum. Zo zijn wij alweer een stuk beter toegerust om de manier te bevatten waarop Lynch zijn verhalen vertelt: als een grillig, meerdimensionaal model van invallen en associaties.

Om zijn hoofdpersoon te begrijpen kunnen we te rade gaan bij een ander beroemd personage: Alice in Wonderland. Laura Dern speelt in Inland Empire een actrice die verdwaald raakt in de letterlijke, werkelijke, mentale en metaforische werelden die zich achter haar leven en de rol die ze speelt verschuilen. Misschien speelt ze trouwens wel meerdere personages, of steeds nieuwe afspiegelingen van zichzelf, maar hoe ‘kloppend’ je haar aanwezigheid in de film wilt maken, hangt af van je eigen puzzellust en je eigen behoefte aan coherentie. Lynch geeft aanwijzingen voor alle mogelijke interpretaties.

Net als Alice valt Nikki (Dern) een konijnenhol binnen. Het gebeurt met een knipoog, door met een sigaret een gaatje in het filmbeeld te branden. Dat brandgat, de zogeheten ‘cigarette burn’ is een verwijzing naar de tijd dat films nog op spoelen geprojecteerd werden. De operateur zag aan het zwarte cirkeltje in de rechter bovenhoek wanneer hij van spoel moest wisselen.

Nou draaide Lynch Inland Empire niet meer op film, maar met een lowtech digitale camera. Aan zijn film hoeven dus helemaal geen ‘cigarette burns’ meer te pas te komen. Lynch schreef ook geen traditioneel scenario, maar losse scènes, vaak pas op de set. Het lijkt alsof hij met die manier van film maken ook commentaar levert op de manier waarop filmers in Amerika voortdurend artistieke compromissen moeten sluiten.

„Actions do have consequences”, zegt nachtmerrieprofetes Grace Zabriskie in het begin van de film. Dat geldt voor de handelingen en gebeurtenissen binnen én buiten de film. Al in Mullholland Drive (2001) liet Lynch zien dat alle beelden die door Hollywood zijn voortgebracht als knipperlichtvisioenen blijven opflitsen in de statische lucht boven Beverly Hills.

In Inland Empire wordt dit een waarschuwing om zorgvuldig om te gaan met wat je filmt en wat je kijkt. Film kan gevaarlijk zijn. Al die beelden blijven op een of andere manier bestaan. In je hoofd, in je dromen, in de manier waarop je de wereld bekijkt en begrijpt.

Maar Lynch is niet alleen somber in Inland Empire. Hij is ook duivels, ironisch, zachtaardig, humanistisch en vooral visionair. Want de ware betekenis van de film ligt in het impressionistische gebruik van de videocamera. De beelden zijn verzadigd, overbelicht, onscherp, soms gemonteerd met ontbrekende nanoseconden alsof je knippert met je ogen open. Ze worden teruggedraaid, vertraagd, in een andere context herhaald.

En alleen maar door te kijken, op het puntje van je stoel te zitten, niets te willen missen, en steeds iets over het hoofd te zien, ga je steeds béter kijken. Lynch manipuleert je ogen door ze te openen. Of is het andersom? Inland Empire laat zich ervaren als een film-over-film, een afrekening met én eerbetoon aan Hollywood.

Het is een psychologisch experiment over hoe wij waarnemen.

Het is een blik achter onze ogen, diep in de fantasieën die films bij kijkers oproepen.

Het is een rek- en strekoefening voor je oogspieren.

Het is een film voor liefhebbers en nieuwe liefhebbers.

Het is eigenlijk allemaal heel simpel. Het is film.

Het wordt donker. Het begint.

Inland Empire. Regie: David Lynch. Met: Laura Dern, Justin Theroux, Jeremy Irons, Grace Zabriskie, Harry Dean Stanton, Diane Ladd. In: 6 bioscopen.