Red je collega, aan jou de keus

Werken bij ‘de post’ was altijd een garantie voor een levenslange baan. Niet meer.

Wat is er aan de hand bij TNT Post?

Nog niet zo lang geleden was de postbode in zijn rood-bruine jas niet weg te denken uit het straatbeeld. Die tijd is voorgoed voorbij. Niet alleen heeft TNT Post (de opvolger van staatsbedrijf PTT, daarna TPG Post genoemd) het rood vervangen door oranje. Ook lopen er tegenwoordig concurrenten rond, in blauw-roze (Sandd) en geel-zwart (Selekt Mail).

Dat is nog steeds wennen voor het bedrijf. Leg als verslaggever geen gele ballpoint van Selekt Mail op je schrijfblok tijdens een bezoek aan het TNT-hoofdkantoor in Hoofddorp. „Hoe durf je”, briest bestuursvoorzitter Peter Bakker, half ernst, half scherts. Hij graait de pen weg en werpt die met kracht in de prullenbak. „Zó.” De afkeer bij TNT tegen Selekt Mail en Sandd is kennelijk groot – niet om de concurrentie op zich, haast de bestuursvoorzitter zich te zeggen, maar om de houding van de nieuwkomers: „De hoogwaardige arbeid van ons bedrijf is bij hen verworden tot laagwaardige arbeid.”

Selekt Mail (een dochterbedrijf van Deutsche Post en uitgeverij Wegener) en Sandd, een bedrijf in Nederlandse handen, voelen zich niet aangesproken. De twee, die begin deze eeuw begonnen met bezorgen, hanteren een radicaal ander personeelsbeleid.

Waar TNT het merendeel van zijn postbodes fulltime in dienst heeft en een cao-loon betaalt van gemiddeld 20 tot 24 euro bruto per uur, heeft de concurrentie het bezorgen van post gelijkgesteld met de bezorging van kranten. „We hadden ook geen andere keus”, zegt Bart Stomphorst, directeur van Sandd, „als je nieuw bent in de markt en moet opboksen tegen een reus als TNT moet je met iets anders komen.”

Sandd heeft nu 11.000 bezorgers ‘in dienst’, dat wil zeggen: ze hebben een contract voor een beperkt aantal uren, gemiddeld 8 uur per week. Hun inkomsten zijn een bijverdienste, geen loon. Sandd zegt tussen de 7,50 euro en 8,15 euro netto per uur te betalen. Selekt Mail hanteert hetzelfde systeem en betaalt tussen de 7 en 9 euro netto per uur.

Topman Bakker van TNT geeft toe dat de twee concurrenten hiermee een aanzienlijk lagere kostenbasis hebben. „Wij zitten 20 tot 25 procent hoger met onze kosten. In overleg met de bonden gaan we kijken in hoeverre we dat kunnen aanpassen.”

TNT schuift dus op richting de concurrenten, maar had liever gezien dat de lonen in de hele sector zouden worden geharmoniseerd volgens de cao-normen. Maar dat laatste zou de ingezette liberalisering van de postsector terugdraaien en daarvoor bestaat in Den Haag geen politieke meerderheid.

Sterker nog: de laatste stap van de liberalisering is in aantocht. Eerst had TNT nog het monopolie op post tot 100 gram, vorig jaar daalde dit tot post van 50 gram of lichter en volgens de huidige plannen zal dit laatste alleenrecht per 1 januari 2008 worden opgeheven. Vanaf dat moment mag iedereen in Nederland elke postsoort gaan bezorgen.

Vooruitlopend op die grote klap maakte TNT, de grootste particuliere werkgever van Nederland (58.000 werknemers), gisteren alvast bekend dat vele duizenden banen in het bedrijf overbodig worden, mogelijk 11.000. Dat is één op de vijf werknemers van het bedrijf in Nederland. Vooral het aantal postbodes moet drastisch krimpen, van de huidige 20.000 naar 11.000 in 2012.

Maar de werknemers kregen gisteren niet alleen slecht nieuws. Ze kregen ook een keuze: als iedereen genoegen neemt met een verslechtering van de arbeidsvoorwaarden, hoeven er minder mensen weg. Het bedrijf denkt dan „het banenverlies te kunnen beperken tot 6.500 tot 7.000 medewerkers”, zegt Bakker. „Het kernprobleem is: hoe kunnen we het beste concurreren met Selekt Mail en Sandd.”

Is zo’n keuzemogelijkheid de normale gang van zaken bij reorganisaties? En zijn er geen andere oplossingen voor TNT?

Om met het laatste te beginnen: waarschijnlijk niet. Sinds de stapsgewijze liberalisering van de postmarkt heeft de aloude ‘Tante Pos’ rivalen. Selekt Mail en Sandd hebben inmiddels elk 6 à 7 procent van de markt in handen. Dat dwingt TNT Post tot saneren. En als per 1 januari 2008 óók de brievenpost (tot 50 gram) onder de werking van de markt valt, komt de werkgelegenheid bij het voormalige staatspostbedrijf verder onder druk te staan.

Bovendien, zegt bestuursvoorzitter Peter Bakker, „verzieken” de twee andere spelers de arbeidsmarkt.

Daarnaast wordt de gewone brief meer en meer vervangen door e-mail, bellen en sms’en. De postmark stagneert hierdoor al jaren, de enige groei die bedrijven kunnen bewerkstelligen is het vergroten van marktaandeel. Maar TNT, als voormalige monopolist, kon per definitie dus alleen maar marktaandeel verliezen.

Een reorganisatie bij TNT is kortom onvermijdelijk. TNT is al jaren bezig met inkrimpen. De huidige sanering werd december vorig jaar aangekondigd: er moest 300 miljoen euro worden bespaard.

De voorgenomen bezuiniging leidt nu tot het verdwijnen van postbodes. Net als de keuze voor het personeel tussen slechtere arbeidsvoorwaarden – in de vorm van loonsverlaging en flexibeler werktijden – óf aanvaarden dat er nog meer gedwongen ontslagen vallen.

En zo’n soort keuze, zegt Anneke Stevens van AbvaKabo FNV, is de normale gang van zaken bij reorganisaties. Stevens voert voor de vakbond al jaren onderhandelingen met TNT over cao’s en bezuinigingen.

Zij is niet verbaasd: „Het is niet ongebruikelijk dat er bij reorganisaties verschillende scenario’s op tafel liggen.” Wel bijzonder is de omvang van deze reorganisatie, zegt ze, „en het feit dat de aantallen zo expliciet worden meegedeeld aan de werknemers.”

Het gebeurde de afgelopen jaren vaker dat personeel werd gevraagd op het salaris in te leveren (of langer te werken voor hetzelfde loon), om zo gedwongen ontslagen te voorkomen. In Duitsland deed autofabrikant Daimler dit bijvoorbeeld, en in Nederland sigarettenfabrikant BAT.

Maar ook al is het niet ongebruikelijk, de impact van zo’n keuze is groot. Vakbondsbestuurder Stevens: „Telkens als het gebeurt, is dat heel heftig. Het veroorzaakt veel onrust in een bedrijf.” Zo wordt werknemers nu gevraagd in te leveren, terwijl nog niet eens vaststaat of ook hun eigen baan in gevaar is.

Wat nu volgt, is raadpleging door de vakbond van haar leden, een tegenvoorstel, en onderhandelingen. Over banen tegen arbeidsvoorwaarden. Maar waar TNT en de vakbond ook op uitkomen, dit is het zoveelste voorbeeld van arbeidsvoorwaarden die bezwijken onder de kracht van toegenomen concurrentie.

Baanzekerheid is aan het verdwijnen, daar komt het uiteindelijk op neer. Zelfs bij een oeroud instituut als Tante Pos.