De kibboets gaat naar de beurs

De ooievaars cirkelen boven het Meer van Tiberias in de richting van de noordelijker gelegen ‘voedselreservoirs’ in de Hulavallei. Het leven in Degania Aleph, ‘de moeder aller kibboetsen’ aan de zuidelijke rand van het meer, lijkt zijn verstilde gang te gaan.

Niets wijst erop dat de 320 leden van de bijna 100 jaar oude collectieve gemeenschap pas een ingrijpende beslissing hebben genomen. Bijna onopgemerkt is het socialistische Degania-model, geroemd en veelvuldig nagebootst, ingeruild voor het kapitalisme.

„Ook wij hebben ons moeten aanpassen aan de nieuwe wereld. Het is niet plezierig dat te moeten toegeven, maar de privatiseerders en de kapitalisten hebben gewonnen”, zegt emeritus hoogleraar Yehezkel Dar, lid van de kibboets. „We hebben dit besluit genomen, omdat we bang zijn voor een crisis die leidt tot de ondergang van deze gemeenschap. We willen niet in ons eigen zwaard vallen.”

Het aantal kibboetsen kalft al jarenlang af, maar het besluit van Degania Aleph wordt beschouwd als een bijzonder moment. Opgericht in 1909 door Roemeense immigranten („wij, Hebreeuwse werkers willen exploiteren noch geëxploiteerd worden”) gold het als een socialistische modelkibboets, waar gelijkheid, vrijheid en democratie in praktijk werden gebracht. Hier werkte en stierf een ideoloog van de zionistische arbeidersbeweging , A.D. Gordon. Of, volgens Dar: „Men wilde hier een mooi leven leiden en de band met de natuur herstellen.”

Het denken over afschaffing van het oude model begon overigens al na de val van de Berlijnse Muur. Maar dit soort beslissingen neem je niet in een oogwenk.

De leden van Degania Aleph beseffen dat de tijd nu gunstig is. De Israëlische economie groeit spectaculair en de kibboetsfabriek – Tool Gal Degania Diamond and Industrial Tools – loopt uitstekend. De boerderij ook, maar de exploitatie valt door het wegvallen van goedkope Palestijnse arbeidskrachten steeds duurder uit.

De grond van de boerderij, de kippenfokkerij, de boomgaarden en bananenplantage zijn miljoenen waard. De locatie is geschikt voor een duur vakantieoord of een bedrijvenpark. Tijd dus om het te verzilveren en de oude dag van de kibboetsleden veilig te stellen. De fabriek zal overleven, maar de boerderij en boomgaarden worden verkocht aan projectontwikkelaars. Na „het einde van ons utopia” (Dar) gaan de leden voor hun eigen maaltijden zorgen, kopen ze hun huizen zelf en gaan ze beschikken over eigen bank- en spaarrekeningen. De secretaris van de kibboets mag zich sinds kort voorzitter van de raad van bestuur noemen, want de kibboets is nu een gewone onderneming.

De privatisering van de kibboetsen – er wonen nog slechts 120.000 Israëliërs in collectieve gemeenschappen – wordt gestimuleerd door de succesvolle beursgang van voormalige kibboetsen als Kfar Azza (bij de Gazastrook) en Shamir in het noorden van Galilea. De bewoners van Kfar Azza en Shamir zwemmen in het geld en kunnen beschikken over schitterende voorzieningen. Shamir Optics is genoteerd op de Nasdaq en Wall Street, Kfar Azza op de voortdurend stijgende Beurs van Tel Aviv. Met de privatiseringsgolf hebben ook private equity-fondsen hun intrede gedaan in de wereld van de kibboetsen. Tnuva, een collectief van 60 goedlopende kibboetsen, is net overgenomen door het private equity fonds Apax, het Britse investeringsbedrijf dat tot voor kort eigenaar was van PCM Uitgevers.

Aan het besluit Apax toe te laten is een bij vlagen emotionele discussie voorafgegaan in de aan de Arbeidspartij gelieerde kibboetsbeweging. Apax wil de opgekochte kibboetsen omsmeden tot een agrarisch conglomeraat, de slechtlopende boerderijen afstoten en de fabrieken voor optische lenzen, medische apparatuur en pvc-buizen drastisch uitbreiden

Volgens Calev Ben David, columnist en vrijwilliger in Degania Aleph, wordt nu „het laatste hoofdstuk van een historisch fenomeen geschreven”. Dat is goed te merken in de boekwinkels. Kibboetsleden zetten hun herinneringen op papier. Er is een golf geschiedenis- en dagboeken. Het feit dat Albert Einstein in 1929 Degania Aleph bezocht en vroeg hoe het toe ging in de slaapzalen, komt in ieder retrospectief terug.

De leden van de geprivatiseerde kibboetsen in noordelijk Galilea hebben nu geen tijd om boeken te schrijven. Het is deze week Pesach, het joodse paasfeest, en alle bed-and-breakfast-huizen, hotels en campings zijn uitverkocht. Een hotel op een geprivatiseerde kibboets organiseert fiets- en wandeltochten langs ‘het front met Hezbollah’, nu lieflijk gebied met bloeiende weidebloemen en bases van UNIFIL. De uitkijkpost van Misgav Am, een gemeenschap bij Metula, is voor de toeristen die de verlaten Hezbollahstellingen in Libanon ook wel eens willen zien, opnieuw in de verf gezet en de vaste verrekijkers zijn gerepareerd.