Samen! Samen! Met minder ambtenaren?

Meer overleggen en meer doen met minder mensen is geen kabinet ooit gelukt.

Drie redenen waarom het nu dus ook niet gaat lukken.

„Dialoog zal een wezenlijk onderdeel vormen van de stijl van werken van het kabinet”, stelt Wouter Bos op zijn website. In het onlangs gepresenteerde regeerakkoord komt het woord ‘samen’ dan ook niet minder dan 143 keer voor. Aan ambities geen gebrek: verspreid over zes pijlers worden tal van maatschappelijke veranderingen voorgesteld.

Eén van de ambities behelst het snoeien in het ambtenarenapparaat. Balkenende IV wil 15.000 ambtenaren minder. Meer doen én meer overleg met minder mensen is echter nog nooit gelukt. En ook nu zal het onmogelijk blijken. Om drie redenen.

1Met de ambities van dit kabinet is taken afstoten onwaarschijnlijk. De voorgestelde reorganisatie moet in de komende jaren 750 miljoen euro opleveren. In een brief aan de onderhandelaars van CDA, PvdA en ChristenUnie schrijven de secretarissen-generaal van alle departementen dat de overheid deze kosten zou kunnen besparen door efficiënter te werken, maar dat daarnaast taken moeten worden afgestoten. De kabinetten-Lubbers I en II is het ooit gelukt om de overheid minimaal te doen krimpen. Die hadden daar echter forse privatiseringen voor nodig. Getuige het nieuwe regeerakkoord lijken er echter eerder overheidstaken bij te komen. Dit kabinet wil immers alles ‘samen’ doen door een sterk maatschappelijk middenveld te creëren. Daarvoor is een duchtig ambtenarenapparaat nodig.

2Met de ambities groeit ook de behoefte aan regels. Het regeerakkoord meldt dat zelfstandig ondernemerschap zal worden gestimuleerd. Er komen innovatiesubsidies, innovatievouchers en overheidsopdrachten. Maatregelen met als doel het bedrijfsleven te stimuleren. Die brengen onvermijdelijk richtlijnen, regels en controle met zich mee. Hetzelfde geldt voor vrijwilligerswerk. Het kabinet vindt dit zo belangrijk dat zij vrijwilligerswerk financieel ruimer gaat stimuleren – bijvoorbeeld door geld te steken in een verplichte maatschappelijke stage voor middelbare scholieren. Ook dit gaat onvermijdelijk samen met regels. Want wie heeft er bijvoorbeeld recht op een vergoeding? En wordt er wel genoeg gedaan met het geld dat er aan wordt besteed? Een kabinet met deze maatschappelijke ambities ontkomt niet aan een bureaucratische handelswijze: meer ambtenaren dus.

3De overheid kent de omvang van het eigen ambtenarenapparaat niet eens. De Raad van Economisch Adviseurs (REA) stelde in januari dat de overheid zelf niet weet hoeveel ambtenaren het Rijk telt. Tijdens de kabinetten-Balkenende II en III zou de omvang van het ambtenarenapparaat met 7,8 procent zijn gedaald. De REA concludeerde echter dat het aantal werknemers van de rijksoverheid sinds 2001 met ruim 7 procent is gestegen. De oorzaak van deze onduidelijkheid ligt waarschijnlijk in het enorme aantal overheidsorganen. Het is dus een slag in de lucht om te spreken van ‘15.000 ambtenaren minder’, terwijl onbekend is hoeveel loonstrookjes er maandelijks uit gaan.

Snijden in het ambtelijk apparaat is dus niet de manier om de rijksuitgaven te beperken. Deze scepsis wordt gedeeld door oud-minster Johan Remkes (Binnenlandse Zaken, VVD), die op Radio 1 stelde: „Een efficiency winst van 5 procent kan, maar daarboven betekent het dat je taken zou moeten afstoten. Op dat vlak is het regeerakkoord stil.”

Het is dus ook opgepast om 750 miljoen euro als inkomsten op de begroting te plaatsen, zeker als men bedenkt dat de de voorgestelde reorganisatie zélf een half miljard euro kost. Aldus is slechts één conclusie mogelijk: Balkenende IV rekent zich rijk.

Ward Mariman is bestuurskundige. Mede-auteurs Maarten Dijk, Willem Dittrich, Bram Loeffen en Gersom Smit studeren bestuurskunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

In ‘Weg met de bureaucratie? Wij zijn broodnodig!’ trekken vijf ambtenaren ten strijde tegen de plannen van het kabinet. Lees het op nrc.nl/opinie