De romanheld is de sigaar

Noem het toeval, maar in de week dat de toneelbewerking van De Graaf van Monte-Cristo in première ging, arresteerde de politie een vermeende moordenaar die opereerde onder de naam van de romanheld van Alexandre Dumas.

Rechts: Acteur Stefan de Walle in de rol van graaf. (Foto Leo van Velzen) Den Haag, 10-03-07. Beelden van "De Graaf van Monte Cristo" van Alexandre Dumas door het Nationale Toneel. Regie Johan Doesburg. Foto Leo van Velzen Velzen, Leo van

‘Wraak mogelijk motief voor moord op Sévèke’ kopte deze krant vorige week nadat de vermoedelijke dader van de moord op de Nijmeegse activist Louis Sévèke was gearresteerd. Links naast het artikel stond een advertentie voor de nieuwste productie van het Nationale Toneel: De Graaf van Monte Cristo, een bewerking van de beroemde roman van Alexandre Dumas uit 1844, met Stefan de Walle in de titelrol. ‘Wervelend spel rond wraakzucht en verraad’ luidde een geciteerde aanbeveling.

Liefhebbers van de 19de-eeuwse literatuur zullen onmiddellijk de connectie hebben gezien: de vermeende moordenaar van Séveke, Martinus T., maakte op internet gebruik van het pseudoniem ‘Edmund Dantes’ – en laat dat nu op twee letters na de naam zijn van de held van Dumas’ roman, Edmond Dantès! Zelfs de recherche was de overeenkomst niet ontgaan. Tien maanden geleden, toen alleen de schuilnaam van het onvindbare internetcontact van Sévèke nog bekend was, werd al gesuggereerd dat het motief voor de moord in Nijmegen wel eens persoonlijke wraak geweest kon zijn, in plaats van intimidatie of politieke onenigheid.

Hoe het ook zij, zowel de zaak-Sévèke als de toneelbewerking van regisseur Johan Doesburg brengt Dumas’ Comte de Monte-Cristo weer terug in de herinnering. Terecht, want het 1200 pagina’s dikke epos, dat al sinds jaren niet meer integraal in het Nederlands wordt uitgegeven, is misschien wel het mooiste verhaal over wraak sinds Hamlet. Ik ken geen ander boek dat zich zo in het geheugen grift als Dumas’ verhaal van de onschuldig veroordeelde zeeman die na lang lijden wraak neemt op de mannen die hem in het verderf stortten. En ik ken weinig andere boeken met zoveel tot de verbeelding sprekende personages: de stoer-naïeve Edmond Dantès die, eenmaal ontsnapt uit de gevangenis op het Château d’If bij Marseille, verandert in de verbitterde ‘Graaf van Monte-Cristo’; zijn buurman in het cachot, de oude Abbé Faria, die hem alles leert wat hij weet en uiteindelijk de vindplaats van een schat op het eiland Monte-Cristo influistert; zijn vijanden Danglars, Fernand en Villefort, die na 23 jaar alleen maar gewetenlozer blijken te zijn geworden; de mooie Mercédès, die meemaakt hoe Edmond op hun verlovingsfeest wordt weggevoerd, en die na jaren van trouw toestemt in een vreugdeloos huwelijk – met de huichelaar Fernand.

Geen roman zo romantisch als De Graaf van Monte-Cristo. Dumas’ stijl mag dan ouderwets gedragen zijn, ze leidt niet af van het panorama dat Dumas in de beste 19de-eeuwse traditie schildert. Er wordt gezucht, gehuild en gezwolgen in woede en machteloosheid – door de hoofdpersonen, en ook door de lezer. De auteur bespeelt weergaloos de harten van zijn publiek. Zijn roman was midden vorige eeuw het favoriete voorleesboek van de analfabete arbeiders in de sigarenfabrieken in Cuba; uit bewondering vroegen zij Dumas toestemming om een sigaar naar zijn held te noemen: dat werd de Montecristo.

Maar De Graaf van Monte-Cristo is meer dan een hoogtepunt uit de Romantiek. Wie de roman als puber leest, zal vooral getroffen worden door dramatische passages als Dantès’ ontsnapping in de lijkenzak van zijn dode buurman, of de eerste ontmoeting van de Graaf en Mercédès na 23 jaar. Wie tien jaar later (opnieuw) naar Monte-Cristo grijpt, leest een zedenroman vol maatschappijkritiek die Balzac naar de kroon steekt. Dantès belandt in 1815 in de gevangenis, vals beschuldigd van bonapartisme in de chaotische dagen die voorafgaan aan de terugkeer van Napoleon van Elba. Zijn lang voorbereide wraak voert hij uit in 1838, in het Parijs van de burgerkoning Louis-Philippe. Monte-Cristo beschrijft de maatschappij van de Restauratie, en geeft in de karaktertekeningen van de nouveau riche Danglars, de arrivist Fernand de Morcerf, en de corrupte magistraat Villefort een weinig vleiend beeld van post-napoleontisch Frankrijk. Als we Dumas mogen geloven, was het Parijs van zijn tijd een slangenkuil. In deze samenleving zonder hogere normen neemt de Graaf van Monte-Cristo de plaats in van de almachtige, wrekende God die uit het niets opduikt en recht doet aan allen.

Of Martinus T. zich ook zo’n wreker gevoeld heeft, moet blijken uit het aanstaande proces. Maar het kan natuurlijk ook zijn dat ‘Edmund Dantes’ gewoon een liefhebber was van dure sigaren.

Rectificatie / Gerectificeerd

Bij het artikel De romanheld is de sigaar (3 april, pagina 20) staat de gravure in spiegelbeeld afgedrukt. Daardoor staat Edmond Dantès niet rechts, maar links op de afbeelding.