Bewapende planten

Planten kunnen niet wegrennen. Intussen worden ze wel belaagd, door hazen en herten, rupsen, luizen en talloze andere liefhebbers. „Planten zitten onderin de voedselpiramide en zijn dus altijd de klos”, zegt ecoloog Nicole van Dam. „Toch is de wereld om ons heen nog altijd groen, want planten zijn meesters in chemische oorlogvoering.”

Hoe spelen ze dat klaar?

„Om te beginnen zijn veel planten uitgesproken giftig. Socrates kreeg van zijn vijanden een gifbeker met dolle kervel te drinken. In de loop van de evolutie hebben planten een heel arsenaal aan chemische stoffen ontwikkeld om hun vraatvijanden dood te maken, weg te jagen of langzamer te laten groeien.”

Planten staan dus bol van de afweerstoffen?

„Nee, ze gaan daar meestal heel subtiel en zuinig mee om, anders zou het te veel energie kosten. Vaak wordt de productie pas aangejaagd als de nood aan de man komt. Vergelijk het maar met ons immuunsysteem, dat ook pas in actie komt als reactie op een griepvirus.

„Sommige aangeknaagde planten zenden ook vluchtige stoffen uit als alarmsignalen om de vijanden van hun vijanden op te trommelen. Het lokken van lijfwachten noemen we ‘indirecte afweer’. Een koolplant met rupsen gaat vluchtige geurstoffen produceren waar sluipwespen op afkomen, die hun eitjes in de rupsen leggen. Dan krijgt de plant minder last van vraat. Een koolplant blijkt zelfs op rupsenvraat weer anders te reageren dan op luizenvraat.”

Hoe kan hij dat verschil nu zien?

„Een rups neemt hapjes blad en kauwt daarop. Koolplanten reageren op een component in het rupsenspuug. Als je die substantie over het koolblad smeert, zie je dezelfde afweerreactie. Een bladluis gaat anders te werk, die wurmt zijn zuigsnuit tussen de bladcellen om bij de sapstroom te komen. Hij scheidt enzymen uit om de celwanden kapot te maken. „Of de koolplant die enzymen ook herkent, is nog niet bekend, maar in elk geval herkent de plant zijn verschillende belagers blijkbaar aan hun manier van vreten en past zijn afweerreacties aan. Overigens maken de rupsen van het kleine koolwitje ook enzymen om de afweer van de plant te manipuleren. In plaats van de scherpe, bittere smaak van bijvoorbeeld spruitjes ontstaan er minder giftige stoffen waar de rupsen minder last van hebben. Het is een voortdurende wapenwedloop tussen planten en belagers. Men denkt dat hierdoor hele families van afweerstoffen zijn ontstaan, telkens net weer even anders.”

Zijn de wortels wél veilig?

„O nee. In elk willekeurig handje grond leven duizenden soorten beestjes. Plantenaaltjes en wortelvliegen knagen de wortels aan en zetten daarmee ook de bovengrondse afweer op scherp. Als een zwarte mosterdplant ondergronds wordt belaagd, schiet ook het glucosinaatgehalte in de bladeren omhoog. Daardoor gaan de rupsen van het koolwitje op de bladeren trager groeien. Zo weet de zwarte mosterdplant dan nét te overleven.”