Bewapende planten

Donderdag spreekt dr. ir. Nicole van Dam van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO) over de evolutie van verdedigingsmechanismen bij planten.

Planten kunnen niet wegrennen. Intussen worden ze belaagd door hazen en herten, luizen en talloze andere liefhebbers. „Planten zitten onder in de voedselpiramide en zijn dus altijd de klos”, zegt ecoloog Nicole van Dam. „Toch is de wereld om ons heen nog altijd groen, want planten zijn meesters in chemische oorlogvoering.”

Hoe spelen ze dat klaar?

„Om te beginnen zijn veel planten uitgesproken giftig. In de loop van de evolutie hebben planten een heel arsenaal aan chemische stoffen ontwikkeld om hun vraatvijanden te doden, weg te jagen of langzamer te laten groeien.”

Planten staan dus bol van de afweerstoffen?

„Nee, ze gaan daar meestal heel subtiel en zuinig mee om. Vaak wordt de productie pas aangejaagd als de nood aan de man komt.

„Sommige aangeknaagde planten zenden ook vluchtige stoffen uit als alarmsignalen om de vijanden van hun vijanden op te trommelen. Het lokken van lijfwachten noemen we ‘indirecte afweer’. Een koolplant met rupsen gaat vluchtige geurstoffen produceren waar sluipwespen op afkomen, die hun eitjes in de rupsen leggen. Dan krijgt de plant minder last van vraat. Een koolplant blijkt zelfs op rupsenvraat weer anders te reageren dan op luizenvraat.”

Hoe kan hij dat verschil nou zien?

„Een rups neemt hapjes blad en kauwt daarop. Koolplanten reageren op een component in het rupsenspuug. Als je die substantie over het koolblad smeert, zie je dezelfde afweerreactie. Een bladluis gaat anders te werk, die wurmt zijn zuigsnuit tussen de bladcellen om bij de sapstroom te komen. Hij scheidt enzymen uit om de celwanden kapot te maken. Of de koolplant die enzymen ook herkent is niet bekend, maar in elk geval herkent de plant zijn belagers blijkbaar aan hun manier van vreten en past zijn afweerreacties aan. Overigens maken de rupsen van het kleine koolwitje ook enzymen om de afweer van de plant te manipuleren. Het is een voortdurende wapenwedloop tussen planten én belagers.”

Donderdag om 10.30 uur. Voertaal Engels. Zaal C19, gebouw 511, Binnenhaven 7, Wageningen.