Turkmenen Kirkuk in Koerdische tang

Niet alleen de Arabieren van Kirkuk maken zich zorgen over hun toekomst, ook de Turkmenen. Turkije volgt de situatie in Noord-Irak van nabij.

De Arabische inwoners van de Noord-Iraakse oliestad Kirkuk werden afgelopen weekeinde onaangenaam verrast door het plan van de Iraakse regering om hen met een afkoopsom aan te moedigen terug te keren naar hun vroegere woonplaatsen elders in Irak. In tegenstelling tot de Arabieren, die onder het bewind van Saddam Hussein naar Kirkuk en omgeving werden overgebracht om het overwegend Koerdische gebied te Arabiseren, mogen de Turkmenen als oorspronkelijke bewoners blijven. Maar de Turkmenen van Kirkuk hebben ook grote problemen.

Volgens de Iraakse grondwet zal er in Kirkuk voor het eind van het jaar een referendum worden gehouden over de vraag of de stad bij Koerdistan zal gaan horen of niet. Dat referendum is volgens Ahmet Muratli, vertegenwoordiger in Turkije van het Iraakse Turkmeense Patriottische Front, een grote vergissing. „Sinds de oorlog met Saddam in 2003 is er sprake van etnische zuivering. De Koerden hebben het voor het zeggen. De gemeente doet niets meer voor wijken waar Turkmenen wonen. De scholen worden verwaarloosd, de ziekenhuizen krijgen geen spullen. Steeds meer Turkmenen trekken weg uit Kirkuk. Daar staat tegenover dat nu al zo’n 600.000 Koerden naar de stad zijn gekomen. Saddam liet vroeger Arabieren verhuizen naar Kirkuk maar de Koerdische autoriteiten halen nu op grote schaal Koerden binnen.”

Mede daarom is het referendum een gelopen race. Volgens Muratli was van oudsher 90 procent van de grond in de stad in Turkmeense handen (een percentage dat overigens door de Koerden wordt betwist). Maar als het referendum doorgaat wordt Kirkuk voor eens en altijd Koerdisch.

Waarom zijn de Koerden zo gebrand op Kirkuk? De reden is natuurlijk simpel: olie. Maar volgens Muratli is die olie op zijn zachtst gezegd een verraderlijk bezit. „Kirkuk is als een miniatuur van het hele Midden-Oosten. Als er grote problemen ontstaan in Kirkuk hebben die gevolgen voor Irak en dat heeft weer repercussies voor de hele regio.” Velen in Turkije accepteren die zienswijze van Muratli. Hier wordt gevreesd dat die olierijkdom de Koerden extra zal stimuleren om naar onafhankelijkheid te streven. Turkije zou zo’n onafhankelijk Koerdistan nooit en te nimmer accepteren. Nog steeds immers zijn er grote groepen Koerden in Turkije die zich niet of nauwelijks betrokken voelen bij de Turkse Republiek. Een rijke Koerdische staat zou als een magneet op hen kunnen werken. Turkije heeft dan ook in de aanloop naar het referendum in Kirkuk de Iraakse Koerden al ettelijke keren gewaarschuwd nooit en te nimmer onafhankelijkheid na te streven.

Valt het referendum nog van de agenda af te halen? Muratli zou er voorstander van zijn. „Kirkuk moet een speciaal statuut krijgen, dat is de enige goede oplossing.” Turkije is bezig om achter de schermen te lobbyen bij de Verenigde Staten om de volksraadpleging af te gelasten maar nog zonder veel succes. De Koerden zijn de enige groep in Irak waar de Amerikanen zonder problemen mee samenwerken en Washington wil hen daarom niet bruskeren.

„De Verenigde Staten hebben Irak bezet en ze bemoeien zich overal mee”, zegt Muratli. „Maar als wij over de problemen van de Turkmenen beginnen, dan wuiven de Amerikanen dat onmiddellijk weg. Dat is een intern-Iraakse zaak, zeggen ze dan, daar kunnen wij ons niet mee bemoeien.”

Maar duidelijk is wel dat de Koerden met vuur spelen. „Turkije heeft drie grote problemen in Noord-Irak”, zegt Muratli. Het eerste daarvan is natuurlijk de Koerdische Arbeiderspartij van Abdullah Öcalan, die er haar bases heeft. Al langere tijd gaan er stemmen op in Turkije om maar weer eens een grote inval te doen in Noord-Irak om eens en voor altijd af te rekenen met de terroristen. Turkije is ook bepaald niet ervan gecharmeerd, zegt Muratli, dat het Koerdische parlement zich over de Iraakse federale grondwet boog – het was een akelig teken in Turkse ogen dat Koerdistan de centrale regering in Bagdad niet serieus neemt en op weg is naar onafhankelijkheid. „Wij zijn het derde probleem”, zegt Muratli.

Deze drie problemen samen zouden Turkije wel eens tot een interventie kunnen bewegen in Noord-Irak. Met name op nationalistische websites wordt meer en meer geëist dat Turkije daar eindelijk eens orde op zaken stelt en de Turkmenen, die Turks bloed in hun aderen hebben, niet aan hun lot overlaat. Twee jaar geleden zou Turkije niet aan een interventie denken – de band met de Europese Unie was toen nog goed en Turkije wilde Brussel niet bruskeren. Maar de Turkse kandidatuur voor de Europese Unie is op dood spoor beland. Daarnaast hebben er in Turkije dit jaar verkiezingen plaats. De atmosfeer in Turkije is steeds nationalistischer geworden dus ferme actie in Noord-Irak zou de AK-partij van premier Erdogan zeker stemmen opleveren.

Zal het zover komen? „Wij geloven in Irak”, zegt Muratli langzaam en plechtig. „Dus wij nodigen het Turkse leger niet uit.” Maar als de strijdmacht ongevraagd komt? „Turkije heeft altijd een positieve rol gehad in Irak”, zegt hij. „De meeste Irakezen zouden blij zijn als het Turkse leger Irak binnentrekt.” In een andere ruimte wachten dan al Turkse journalisten op een persverklaring van Muratli over de door Turkse nationalisten gehate vlag van de PKK, die boven een groot gebouw in Kirkuk wappert.