Harige aap in goor, bonkend muziektheater

Theater: The Hairy Ape, van Eugene O’Neill, door Els inc. Gezien: 31/3 De Cirkel, Heemskerk. Tournee t/m 31/5. Info: 010-4731543 en www.elsinc.nl.

Ze dragen vieze broeken en besmeurde hemden; zowel de musici als de acteurs in The Hairy Ape zien eruit als vertegenwoordigers van de werkende klasse. Ze werken in de stookkamer van een stoomschip, waar hitte, stank en vuil het leven bepalen.

Arie de Mol regisseert een stuk van Eugene O’Neill en hij verbeeldt die stookkamer met behulp van stalen roosters. Ze zijn tot op verschillende hoogtes op elkaar gestapeld, wat de spelers de gelegenheid biedt om van rooster naar rooster te springen: dynamiek en vitaliteit verzekerd. Het is soms zelfs te veel van het goede, de keiharde muziek van Frank van Berkel en zijn zwetende mannen plus het gebrul van de spelers. Maar het lawaai heeft wel een functie.

Het publiek ervaart de herrie van de machines aan levenden lijve en het gestamp van het schip keert terug in de ritmes van de rauw gezingzegde teksten. Daarmee sluit dit muziektheater van Els inc. goed aan bij de ruigheid die O’Neill voor ogen moet hebben gestaan. Afgezien van een bewerking door de Amerikaanse Wooster Group, is dit vroege werk uit 1921 nooit in Nederland gespeeld. De eenakter loopt vooruit op het Amerikaanse expressionisme. Het loopt zelfs vooruit op Duitse theatervernieuwers als Brecht en Von Horváth, van wie De Mol eerder overtuigende regies afleverde.

Hier geen genuanceerd psychorealisme, zoals in O’Neills latere werk, maar woeste scènes met groteske figuren en knallende contrasten. Tussen de stookkamer en het bovendek bijvoorbeeld, tussen rijk en arm. Met aan de ene kant de dochter van een staalmagnaat en aan de andere kant de sterke stoker Yank. De grillige wens van de miljonairsdochter om „de andere helft van de mensheid” te leren kennen voert haar naar de stookplaats. Helemaal in het wit gekleed staat zij ineens voor Yank.

Mensen als hij houden de wereld draaiende, heeft Yank altijd gedacht. Maar als het meisje hem gillend van weerzin een harige aap noemt wankelt zijn wereld- en zelfbeeld. De trotse arbeider verandert in een gekrenkte zwerver. Zijn pogingen tot wraak op de lmagnatenfamilie doen hem in de gevangenis belanden en later in het kantoor van een vakbond. De laatste etappe op zijn lijdensweg, en op de neerwaartse ladder van de evolutie, is een fataal bezoek aan de apen in de dierentuin.

O’Neill stuk lijkt op primitieve revolutionaire propaganda, maar hij beschrijft ook een modern dilemma: de mens, losgerukt van alle transcendentie, kan toch niet leven zonder bij een groter geheel te horen waarin hij zich zinvol voelt.

Acteurs Yonina Spijker, Gusta Geleijnse, Bart Klever en Joep van der Geest, in vele dubbelrollen, vormen een ensemble dat aan de heftige muziek gewaagd is. Het platte Nederlands dat vertaler Rob Klinkenberg voor hen bedacht klinkt ongekunsteld. Ali Ben Horsting speelt die bonkige, tragische Yank met inzet van heel zijn lichaam. De slagen van een knuppel komen hoorbaar op hem neer en zijn als apen vermomde collega’s trekken hem haast uit elkaar.