De Hef

„Ik kan me nog goed herinneren dat ik vroeger met de trein over de hefbrug in Rotterdam aankwam. Hij staat er nog altijd, maar nu als monument. Het blijft een technisch hoogstandje. Ivens maakte daarover in 1928 een prachtige film, die de brug in al zijn facetten laat zien – een bijzonder gegeven om mee aan het werk te gaan.”

Componist Oscar van Dillen (1958) vertelt over zijn compositie String Quartet 2. Volgende week dinsdag gaat dit werk in première tijdens een bijzonder concert in Lantaren/Venster: zeven componisten schreven nieuwe muziek bij vooroorlogse, zwijgende films waarin aspecten van het stadsbeeld van Rotterdam worden getoond. Van Dillen koos voor Joris Ivens’ De Brug (1928), de beroemde ‘bewegingsstudie’ over de hefbrug over de Koningshaven.

„De film De Brug gaat natuurlijk over het moderne leven. Mijn compositie gaat – voor mijn gevoel tenminste – over hoe wij omgaan met onze aarde, de planeet waarop wij leven. Ik maak mij daarover ernstig zorgen. De snelle noten hebben te maken met de haastige mensen en al hun activiteiten. Het blinde voorthollen in moderne haast. Hoeveel aandacht hebben wij nog voor het geheel? In het Oosten heeft men veel meer oog voor de ‘heelheid’ van dingen.

„De brug is voor mij op twee manieren een oerbeeld: hij verbindt gescheiden werelden, maar gaat als verbinding ook weer ergens anders overheen. Je hebt kruiselings verkeer, in dit geval van boten en treinen. In mijn compositie verbind ik ook tegenpolen: klank en stilte, beweging en stilstand, oost en west. Ik gebruik een Indiaas instrument, dat een grondtoon geeft die soms nauwelijks hoorbaar is tussen de andere instrumenten. De andere instrumenten proberen daaraan te ontsnappen. Maar op nauwkeurig gekozen momenten valt ineens bijna alles stil, en is die grondtoon juist wél te horen.

„In de constructie van de echte hefbrug zitten allerlei langzaam verschuivende, herhalende patronen – bijvoorbeeld in de schotjes opzij, die langzaam uitlopen naar binnen, en dan weer terug. Ook in het oorspronkelijke gebruik van de brug – met dienstregelingen van treinen en boten – zaten terugkerende ritmes. Ivens laat ook heel mooi de cadans van een rijdende stoomtrein zien. Dat heeft mij geleid tot een ‘minimal music’-achtige compositie. Ik componeer niet altijd in die stijl. Stijl is voor mij een – bewust gekozen – uitdrukkingsmiddel.

„Ik kan nog altijd genieten van de film zónder geluid. Dan wel het liefste met het geratel van een filmprojector op de achtergrond. Maar muziek maakt de waarnemer van een film meer compleet actief. Als componist kun je in je muziek ook afstand nemen van het beeld, en een soort contrapunt creëren. Misschien ben ik bijzonder auditief ingesteld, maar ik vind dat muziek rechtstreekser naar het gevoel gaat dan beeld. Dat heeft toch meer intellect nodig. De muziek slaat hier dus een brug tussen beeld en gevoel.”

Doelen Kwartet en gastmuzikanten: De Rotterdamse School - Stille stad, levende muziek. Met composities van Van Dillen, Bastien, Simonis, Niks, Kunstein, Van Wijck en Suntrop. 10/4 Lantaren/Venster, Rotterdam. Info: www.lantaren-venster.nl. Ivens’ De Brug is – zonder muziek – te bekijken op www.geheugenvannederland.nl.