Brandjes blussen en vuurtjes opstoken

Jack de Vries was de laatste jaren de belangrijkste en meest succesvolle spindoctor op het Binnenhof. Namens het CDA, en premier Balkenende. Per vandaag is hij terug op het ministerie van Algemene Zaken.

Dit artikel over Jack de Vries is gebaseerd op gesprekken met parlementaire journalisten, met politici en met andere ‘Haagse bronnen’. Soms citeerbaar, soms off-the-record. Want zo werkt het in Den Haag. Je hebt elkaar weer nodig, zeker iemand als Jack de Vries, die de laatste jaren de belangrijkste man achter de de schermen bij het CDA was – als campagneleider en als politiek adviseur van premier Jan Peter Balkenende.

Jack de Vries twijfelde. Moest hij wel of niet meewerken aan dit artikel? Als mediastrateeg weet hij dat je nooit in het brandpunt van de belangstelling moet komen. Kijk naar de man die hij zelf omschrijft als „één van de grootheden in het spinvak”: Alistair Campbell, de voormalig politiek adviseur van Tony Blair. Die moest weg nadat duidelijk was geworden dat hij in de Irakkwestie te ver was gegaan met het bespelen van de media. Toen De Vries merkte dat er over hem werd rondgebeld, was hij toch bereid om een kopje koffie te drinken.

Jack de Vries was voorlichter van de CDA-fractie in de Tweede Kamer, woordvoerder van de partijleider, medeopsteller van het verkiezingsprogramma, campagneleider bij verkiezingen en politiek adviseur van premier Balkenende. Hij doet de branding van het CDA.

Hij is dus een spindoctor, een term met een negatieve klank. Zelf heeft hij er geen moeite mee. Spinnen is in zijn ogen niets meer dan „het proactief benaderen van de media”. Niets mis mee als je een goed verhaal hebt, vindt hij.

Maar zijn rol gaat verder. Hij had invloed op belangrijke beslissingen die het CDA en de minister-president namen. De absolute vertrouweling van Balkenende, wordt over hem gezegd. Het zeventiende kabinetslid. Dat het CDA voor de Tweede Kamerverkiezingen ineens afstand nam van het hervormingsbeleid en inzette op ‘zekerheden’: Jack de Vries had er een belangrijke stem in. De drie pijlers van het verkiezingsprogramma ‘welvaart, zekerheid en respect’: Jack de Vries was er de medebedenker van. Dat het CDA bij de verkiezingen een defensieve campagne voerde: vooral een beslissing van Jack de Vries. Het CDA wilde geen fouten maken en de fouten van de tegenstander (de PvdA) maximaal uitvergroten. Jack de Vries gelooft er heilig in dat in de huidige mediacratie een campagne een wedstrijd moet zijn tussen twee partijen of twee personen. Dat je moet zorgen dat je aan die wedstrijd deelneemt. Hij gelooft in eenvoudige stelregels: ‘Als je de nul houdt, heb je voor de helft gewonnen’ (Johan Cruijff) en ‘in een vlek moet je niet wrijven’. Als je een fout maakt – zoals Balkenende die bij het eerste tv-debat geen antwoord wist op de vraag wat het kabinet tegen topinkomens had ondernomen – dan moet je dat niet later proberen recht te trekken.

Jack de Vries bedacht in de loop van de campagne voor de dagelijkse CDA-persconferentie het onderdeel ‘draaipunt van de dag’: waar was PvdA-lijsttrekker Wouter Bos nu weer van mening veranderd? Er was kritiek op deze harde aanpak, maar het werkte wel. Wouter Bos kreeg steeds meer het imago van ‘draaikont’ en Balkenende van ‘daadkrachtig en betrouwbaar’. Doekle Terpstra, prominent CDA’er en oud-CNV-voorzitter: „Ik vind dat het CDA toen op de rand van integriteit balanceerde. Maar de partij heeft het verzilverd. Dat kun je voor een groot deel op het conto van Jack schrijven.”

Het afgelopen jaar stond Jack de Vries als campagneleider op de loonlijst van het CDA. Voor drie verkiezingen: de gemeenteraden (maart 2006), de Tweede Kamer (november 2006) en de Provinciale Staten (maart 2007). Sinds vandaag is hij terug op Algemene Zaken, waar hij eerder in dienst was als politiek adviseur van Balkenende. Die functie is nu overgenomen door Marjolein Voslamber, die eerst voor Piet Hein Donner werkte. Jack de Vries gaat meewerken aan het 100-dagenplan van het kabinet. Wat hij daarna gaat doen is onbekend. „Dat gaat hij de komende tijd bedenken”, zegt directeur-generaal Gerard van der Wulp van de Rijksvoorlichtingsdienst, onderdeel Algemene Zaken.

Twee weken geleden gaf Jack de Vries in Leiden een gastcollege aan studenten. Hij vertelde hoe hij de verkiezingscampagne had ingericht op een indeling van de bevolking die het onderzoeksbureau Motivaction heeft gemaakt. Dat het CDA vooral stemmen kon winnen bij de ‘moderne burgerij’ – een grote groep mensen die geen krant leest en veel naar RTL4 kijkt. Dus zorgde Jack de Vries dat Balkenende in RTL Boulevard kwam. „Een risico. Maar we hadden behoorlijke invloed op de uitzending. Dat maakte het risico aanvaardbaar.”

De Vries vertelde ook dat hij de verkiezingen strak geleid had. Dat alle relevante CDA’ers elke dag via de Blackberry (een draagbaar mailapparaatje) te horen kregen wat de partijlijn voor die dag was. En dat hij voor de verkiezingen een bijeenkomst had georganiseerd met oud-CDA-bewindslieden. Want die moet je er bij betrekken. Dat werkte: er was niemand die in de media kritiek uitte. Hoe anders ging dat bij de PvdA: oud-minister Margreeth de Boer en oud-senator Joop van den Bergh verschenen onverwachts in het tv-programma Buitenhof met kritiek op de campagne. „Je moet proberen uit te sluiten dat de oude garde zomaar ineens opduikt”, vertelde De Vries de studenten. Oud PvdA-voorzitter Ruud Koole zat achterin de zaal bij het gastcollege. Na afloop zei hij: „Jack de Vries is de beste die er is”.

„Van alle pr-mensen in Den Haag vind ik hem verreweg het meest competent”, zegt tv-presentator Paul Witteman, die bij debatten geregeld met hem te maken had. „Jack is gewoon een heel slimme jongen”, zegt zijn RTL-collega Frits Wester. Columnist Jan Blokker omschreef hem als ‘de lookalike van Colijn’. Op het Binnenhof gaat ook een minder vleiende beschrijving rond: Jack het Lek. De geestelijk vader daarvan zou VVD’er Johan Remkes zijn. Die beschuldigde Jack de Vries van lekken toen De Telegraaf schreef dat CDA-minister Donner verantwoordelijk zou worden voor de terrorismebestrijding – een politieke nederlaag voor Remkes, destijds minister van Binnenlandse Zaken.

Jack de Vries is Nederlands gereformeerd. Zijn ouders werkten in een technische groothandel. Als tiener fietste hij twintig kilometer naar zijn school, de Christelijke Scholengemeenschap in Emmeloord. En twintig kilometer terug naar huis in Lemmer. Dwars door de polder. Een Friese doordouwer. Gelukkig kon het later op een brommer. Een Puch, met verchroomde tank. „Een lieve, aardige, sympathieke jongen, altijd de kleinste van de klas, iedereen was gek op hem”, zegt jeugdvriend Hans Bulthuis. Hij kan zich weinig voorstellen bij de venijnige kant van Jack de Vries. „Hij doet geen vlieg kwaad.” Op zijn zeventiende had De Vries het vwo afgerond en vertrok hij naar Amsterdam, om politicologie te studeren. Hij werd al snel politiek actief, bij de jongeren van het CDA en als raadslid in stadsdeel Oud-West.

Het CDA was een logische keuze. Maar die partij moest wel wat naar links. „Jack vond het sociale gezicht van het CDA belangrijk”, zegt Helmer Koetje, begin jaren negentig Kamerlid voor het CDA. De Vries was tijdens zijn studie zijn fractiemedewerker. Rendert Algra, in die tijd stadsdeelraadslid van Amsterdam-Westerpark, herinnert zich de discussie begin jaren negentig over het WAO-standpunt van de CDA-fractie in de Kamer. Te hard, vond De Vries. Dat wilde hij de fractie ook laten weten. Algra: „Maar onze afdelingsvoorzitter vond dat we loyaal moesten zijn. Hij nam Jack apart. Als hij doorging, kon hij een carrière bij het CDA wel vergeten. Maar Jack bond niet in.” Frits Wester, destijds woordvoerder van CDA-leider Brinkman, kan zich hem ook uit die tijd herinneren, zeker toen De Vries landelijk voorzitter werd van het CDJA. „Jack heeft een echte CDA-bevlogenheid. Maar hij kan nu heel goed plannen verkopen die hij als CDJA-voorzitter bestreed, zoals over de WAO.”

Cruciaal in zijn carrière was de leiderschapscrisis bij het CDA in 2001. Jack de Vries was sinds 1997 woordvoerder van de fractievoorzitter/partijleider: eerst van Enneüs Heerma en na diens overlijden vanaf 1998 van De Hoop Scheffer. Die kwam in conflict met partijvoorzitter Marnix van Rij over de CDA-koers. Van Rij wilde naar links, De Hoop Scheffer naar rechts. En De Hoop Scheffer was niet populair bij het grote publiek. Beiden wilden lijsttrekker worden. Maar aan het einde van de crisis vertrokken Van Rij én De Hoop Scheffer.

Jack de Vries stapte ook op, want hij vond zichzelf geen neutrale speler in dit conflict: hij was loyaal aan De Hoop Scheffer, en hij was zelf ook rechtser geworden. Zijn carrière bij het CDA leek ten einde. Maar juist zijn vertrek leverde hem binnen de partij veel krediet op. Jan Peter Balkenende, de financiële specialist van de fractie, werd de lijsttrekker en begreep dat hij met zijn onervarenheid de ervaren woordvoerder goed kon gebruiken.

Jack de Vries leerde in zijn beginjaren als woordvoerder dat het lastig sleutelen was aan het imago van een politicus. Van Jaap de Hoop Scheffer werd verwacht, door de partij en door de buitenwereld, dat hij zich als oppositieleider zou manifesteren. Maar die rol paste De Hoop Scheffer eigenlijk niet. Dat zou Jack de Vries later dus bij Balkenende nooit proberen. Die moest gewoon blijven zoals die was. Natuurlijk wel mediatraining, en een beetje een mooi pak. Maar verder niks. In die campagneperiode trok hij de partijvoorlichting ferm naar zich toe. Iedereen een Blackberry. Intern gedoe moest intern blijven. Een journalist die met Jack had gebeld, hoefde het even later niet nog bij een andere voorlichter te proberen. ‘Jij hebt toch net Jack gesproken, ik ga jou niets meer over dit onderwerp vertellen.’

Het CDA en de LPF wonnen de verkiezingen van 2002. Balkenende werd premier. Jack de Vries ging mee naar Algemene Zaken, als zijn politiek adviseur. Want de Zeeuw en de Fries hadden inmiddels een innige relatie opgebouwd. Ze bellen elkaar elke avond voor het slapengaan, zo gaat het rond op het Binnenhof. Ze werden met hun vrouwen en kinderen gesignaleerd op een Haags terras. Wie toegang heeft tot Jack de Vries heeft toegang tot Balkenende. Doekle Terpstra: „Je kunt je afvragen of Jack de Vries genoeg distantie bewaart. Hij is regisseur en adviseur tegelijk.”

Een politiek adviseur wordt geacht te adviseren bij politiek heikele kwesties en de contacten met de fractie te onderhouden, met de achterban. Hij is de sluis voor partijgenoten die met de premier in contact willen komen. Een politiek adviseur behoort niet actief de media op te zoeken. Jan Peter Balkenende schreef in 2003, toen de Kamer vragen stelde over de groei aan politiek adviseurs, dat deze functie „expliciet voorlichtingstaken uitsluit”.

Maar Jack de Vries ging volgens een Haagse bron gewoon door met campagne voeren. Frits Wester: „In die periode bleef hij behoorlijk actief.’’ Jack de Vries omschrijft zijn werk als „brandjes blussen”. Maar dan wel ten behoeve van het CDA. Hij kan ook wel eens een vuurtje opstoken. Toen Alexander Pechtold (D66) net minister was en voor ophef zorgde met uitspraken over de hypotheekrenteaftrek en de bestuurscultuur, omschreef Jack de Vries hem als ‘Heinsbroek zonder Bentley’. Heinsbroek was oud-LPF-minister. De vergelijking kwam meteen terug in de media. Pechtold nu: „Ik vond dat buiten de grenzen van wat correcte politiek is. Ik verbaasde me erover dat een meneer dit op kosten van de gemeenschap mocht doen.” Jack de Vries, en dus ook Balkenende, vindt dat er in een coalitie de vrijheid moet zijn aan de permanente campagne van de eigen partij bij te dragen. „Een partij heeft geen vaste aanhang meer, daar moet je blijvend aan werken”, zegt hij. Eenheid van kabinetsbeleid in combinatie met een zekere verscheidenheid, noemt De Vries dat. Dus niet meer zo strikt als in het verleden. „In het huidige kabinet zijn partijen ook verantwoordelijk voor projecten waar ze zelf eer mee kunnen inleggen.”

Ook bij inhoudelijke kwesties was De Vries volop betrokken. Balkenende wilde in 2002 de bede terug in de Troonrede, maar kon het met vicepremier Zalm niet eens worden over de formulering. De Vries en Zalms politiek assistent Kees Berghuis gingen onderhandelen. De uitkomst: „Moge u vanuit uw persoonlijke overtuiging inspiratie en kracht vinden voor uw verantwoordelijke werk. Ik wens u daarbij Gods zegen toe.”

Volgens Rendert Algra, in de vorige kabinetsperiode Kamerlid, noemen zijn CDA-collega’s Jack de Vries „machtiger dan een minister”. Maar hoe groot zijn invloed de afgelopen jaren op beslissende momenten werkelijk was, dat weten maar twee personen.