Red ‘Nederlandse’ namen in Zuid-Afrika

Het Afrikaans verdwijnt van Zuid-Afrikaanse landkaart. Dat is jammer, niet alleen voor Zuid-Afrika, maar ook voor Nederland.

Hans Ester

Docent Zuid-Afrika-studies aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

De autosnelweg N4 loopt van de Zuid-Afrikaanse hoofdstad Pretoria naar Maputo in Mozambique. Wie besluit om bij de stad Middelburg naar het zuiden richting Durban af te slaan, komt langs de plaats Ermelo en ziet na het passeren van de grens van de provincie Kwazulu-Natal een bord richting Utrecht.

Zuid-Afrika is voor de Nederlander een verrassende combinatie van vreemd en vertrouwd.

Vaak kom je plaatsnamen tegen die een broertje of zusje in Nederland hebben, nog vaker lees je namen van dorpen en van boerderijen in het Afrikaans, de zustertaal van het Nederlands. Dan, bij het lezen van Putsonderwater, Heuningneskloof, Pofadder, Danielskuil of Koopmansfontein voel je een kieteling langs je ruggengraat. Het is jouw wereld en toch ook weer niet.

Voor het Afrikaans als gesproken en geschreven taal geldt hetzelfde. Je wordt erdoor aangesproken en hoort er toch niet bij. Voor wie ook in den vreemde vertrouwde stukjes wereld zoekt, is Zuid-Afrika het ideale land. Die stukjes zullen echter schaarser worden in de komende jaren.

Terwijl de letterkunde in het Afrikaans groeit en bloeit als nooit tevoren, verdwijnen zoetjesaan de Afrikaanstalige verkeersborden, de Afrikaanstalige teksten op de postzegels en de munten en de aankondigingen op de luchthavens als het O.R. Tambo International Airport en in de vliegtuigen van South African Airways. Het Afrikaans heeft onder de Nasionale Party boven zijn stand geleefd en verkeert thans in de schuldsanering.

De actuele discussie spitst zich toe op het omdopen van plaatsnamen. De stad Pietersburg in de provincie Limpopo (het vroegere Transvaal) heet nu: Polokwane. De naam Pretoria, genoemd naar Andries Pretorius, de Voortrekkerleider uit de negentiende eeuw, is nog slechts van toepassing op het centrum van deze stad. De stad rondom het centrum is omgedoopt tot Tshwane. De plannen om ook Potchefstroom, Lydenburg, Bloemfontein, Port Elizabeth en Oost-Londen een nieuwe (en soms oude) naam te geven, hebben tot emotionele protesten aan het adres van de verantwoordelijke minister Pallo Jordan geleid.

Vooral de Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings doet van zich spreken. De voorzitter van deze FAK is de theoloog Danie Goosen van de Universiteit van Suid-Afrika. Goosen heeft onlangs een verklaring gepubliceerd waarin hij de starre houding van minister Jordan betreurt en waarin hij een compromisvoorstel doet. Waarom niet twee namen aan elkaar koppelen? Dat zou een combinatie als Tshwane/Pretoria opleveren.

Goosen drijft het conflict niet op de spits, maar stelt een verzoenende oplossing voor die overigens wel wat onhandig in het gebruik is. Een dergelijke combinatie doet in ieder geval recht aan de historische en emotionele betekenissen van de plaatsnaam. Goosen heeft de steun van Nederland ten volle verdiend.

Over het omdopen van Johannesburg en Kaapstad/Cape Town heb ik nog niets horen verluiden. Kaapstad heeft een ijzersterke naam, omdat Kaap de Goede Hoop een alom gekend begrip met een positieve uitstraling is. Johannesburg heeft het voordeel dat niemand weet welke Johannes hier vernoemd is. De bonte verscheidenheid aan mensen en talen van Zuid-Afrika is deel van de rijke infrastructuur van dat wye en droewe land.

Iets om te koesteren en niet om af te breken.