Brons van buiten en binnen

Tentoonstelling: Uit de werkplaats van Vulcanus. Bronssculptuur uit het Rijksmuseum Amsterdam. Bonnefantenmuseum, Maastricht T/m 16/9. Cat. (uitg. Daniel Katz): 176 blz. € 29,95. Inl.: 043-3290190 of www.bonnefanten.nl.

„Bronze will do”, sprak de Britse oud-premier Margaret Thatcher in februari bij de onthulling van haar standbeeld in het Londense Lagerhuis. Serieus nam niemand de vroegere iron lady, want al sinds de klassieke oudheid is niet ijzer, maar brons hét materiaal waarin niet alleen beelden worden gegoten, maar waarvan ook kaarsenkandelaars, deurkloppers, zoutvaten of fonteindecoraties worden gemaakt. Het Rijksmuseum bezit een fraaie verzameling bronssculptuur, waarin de nadruk ligt op werk uit de late middeleeuwen en de renaissance. Een selectie van zo’n vijftig werken is tot september te zien in het Maastrichtse Bonnefantenmuseum.

Zoals zoveel op de oudheid gebaseerde kunstvormen en technieken, bereikte het bronsgieten na de middeleeuwen een eerste hoogtepunt in het vijftiende-eeuwse Italië. De expositie toont twee leeuwen van ongeveer een halve meter lengte, met vervaarlijk opengesperde muilen en een wapenschild in hun poten. Een busteportret van een bebaarde man (1505-1525), tegenwoordig toegeschreven aan Severo da Ravenna, doet zo sterk denken aan klassiek-Romeinse filosofenbustes dat het nog in 1823 als een antiek beeld werd aangekocht door het Leidse Rijksmuseum voor Oudheden.

Italiaanse bronsgieters bereikten in de zestiende eeuw technisch grote hoogten, zoals blijkt uit het prachtige, zo’n dertig centimeter hoge, busteportet van paus Gregorius XIV. De Romeinse beeldhouwer Sebastiano Torrigiani moet dit beeld, met zijn wonderbaarlijk gemodelleerde gezicht en gedetailleerd uitgevoerde tiara, hebben gemaakt in 1590 of 1591.

Italiaans waren ook de voorbeelden voor de zestiende- en zeventiende-eeuwse noorderlingen Adriaen de Vries en Willem Danielsz. van Tetrode. Toch heeft een ander hoogtepunt van de expositie niets met Italië van doen: een groep van tien staande figuren van elk een halve meter hoog, van de hand van een vijftiende-eeuwse Vlaamse beeldhouwer. De vijf mannen en vijf vrouwen, gekleed in voor die tijd wat ouderwetse, maar zeer gedetailleerd weergegeven, statige gewaden, maken deel uit van de oorspronkelijk 24 ‘pleurants’ die stonden aan de rand van het grafmonument voor Isabella van Bourbon, de vrouw van de Bourgondische hertog Karel de Kale (1476). In een aparte publicatie (uitgegeven door Nieuw Amsterdam) beschrijft Rijksmuseumconservator Frits Scholten onder meer de traditie waarin deze grafbeelden staan. Dit waren niet zomaar rouwfiguren, maar vooral personen die, al waren het geen echte portretten, een soort van visuele stamboom moesten uitbeelden. Daarmee werd de edele afkomst van de overledene extra benadrukt.

De beelden in Maastricht staan in een sobere opstelling, die de lichtschakeringen en de subtiele kleurnuances van het metaal prachtig doet uitkomen. De nadruk op het oppervlak contrasteert met de manier waarop sommige beelden recentelijk bijna letterlijk binnenstebuiten zijn gekeerd. Terwijl foto’s met röntgenstralen weinig contrast opleveren, kunnen met neutronenbundels opnamen gemaakt worden van het binnenste van metalen voorwerpen. Dertien beelden van het Rijksmuseum zijn de eerste die ooit op die manier zijn onderzocht.

De resultaten zijn verbluffend. Zonder een beeld open te maken of te beschadigen kun je zien waar holtes zitten, of waar verstevigingen en reparaties zijn aangebracht. De catalogus toont er foto’s van en op internet zijn filmpjes te zien met computerreconstructies in drie dimensies van zogenoemde neutrotomografische opnamen, waarin de camera als het ware in het binnenste van hol gegoten beelden rondwandelt. Deze fascinerende techniek levert een schat aan nieuw materiaal over de samenstelling van de gebruikte legeringen, de werkwijze van de kunstenaars, en daarmee de toeschrijving van de soms lastig met bepaalde kunstenaars in verband te brengen bronzen beelden. De expositie zelf toont daar niets van, en laat daarmee een aantrekkelijke kans liggen.

De beelden van binnen: www.rijksmuseum.nl/tentoonstellingen/werkplaats-van-vulcanus