Wie is de baas in links Nederland?

De achterban van de vakbeweging verschuift van PvdA naar de SP.

Vroeger hadden de PvdA en de vakbonden dezelfde mening. Dat is niet meer zo.

Bij de staking vorige week van de sleepbootkapiteins stonden ze er. Toen Brabantse buschauffeurs in protest naar het provinciehuis in Den Bosch reden, stonden ze er. En bij een recente Unileverdemonstratie waren ze er wéér. De SP is niet meer weg te denken bij acties van de FNV.

„Wij delen pamfletten uit, en soep. De vakbondsleden herkennen dat activistische”, zegt Tweede-Kamerlid Paul Ulenbelt (SP), die zelf jarenlang werkte voor FNV Bondgenoten. SP-leider Jan Marijnissen laat zich, met een petje op, zien bij acties.

Maar waar is de PvdA dan? De sociaal-democraten hebben historische banden met de vakbeweging. Decennialang trokken ze samen op. De vakbeweging leverde talloze PvdA-politici: Wim Kok, Karin Adelmund, Jacques Tichelaar. De PvdA, de partij met de meeste oud-FNV-bestuurders op het pluche, weet de laatste tijd minder goed wat er leeft onder vakbondsleden”, zegt Niek Stam. Hij is bestuurder van FNV Bondgenoten voor de havens. „Veel mensen die op de werkvloer staan, zijn lid van de SP. En actief lid ook.”

De achterban van de grootste vakbeweging van Nederland, die van oudsher voor het grootste deel uit PvdA-stemmers bestaat, verschuift richting de partij met de radicale standpunten. In ieder geval in het stemgedrag. Hoeveel, dat is niet helemaal duidelijk. Vakcentrale FNV, die het stemgedrag van de leden regelmatig peilt, wil die informatie niet vrijgeven. „Dat is uitsluitend voor intern gebruik”, aldus een woordvoerder.

De schattingen van vakbondsbestuurders vertonen allemaal hetzelfde beeld. De SP heeft de PvdA in aanhang onder vakbondsleden inmiddels geëvenaard. Sommigen vermoeden dat de SP al de grootste partij is onder de leden.

„Er is de laatste jaren een omslag in de aanhang gekomen”, zegt Jelle Visser, hoogleraar aan het Amsterdams instituut voor Arbeidsstudies aan de Universiteit van Amsterdam. Hij onderzocht tot 2002 het stemgedrag van de FNV-leden. „Toen stemde nog 60 tot 70 procent op de PvdA, ook al was die partij helemaal niet zo zichtbaar.” Maar in 2002, het jaar van de moord op Pim Fortuyn, verloor de partij flink, zegt Visser.

Ook in de lagere bestuurslagen van de FNV komt stemmen op en lidmaatschap van de SP op, zag Visser. „En de bestuurders kunnen daar tegenwoordig ook voor uitkomen.” Dat ziet vakbondsbestuurder Stam toch anders. Hij wordt regelmatig voor „SP-ertje” uitgemaakt door collega’s, hoewel hij zelf geen lid is van die partij.

„De strijd om de macht aan de linkerkant wordt nu in de vakbeweging uitgevochten”, zegt Jos de Beus, hoogleraar politicologie aan de UvA. Hij is lid van de PvdA, maar stemde in november op het CDA. „De PvdA is haar natuurlijke relatie met de vakbeweging aan het verliezen, die band is aan het slijten.” Tijdens het referendum over de Europese Grondwet, in 2005, werd die scheiding voor het eerst duidelijk: de PvdA en de top van de vakbeweging waren voor de grondwet, de leden stemden massaal tegen – net als de SP.

Volgens De Beus heeft de PvdA de verwijdering met de vakbond voor een belangrijk deel aan zichzelf te wijten. „In de jaren negentig is de partij een liberalere koers gaan varen. Dat kwam deels omdat de partij toen dacht dat leden juist geneigd waren naar de VVD over te stappen. De SP speelde in de jaren negentig nog niet zo’n rol.” Met standpunten die steeds meer de liberale kant op zijn gegaan. Sindsdien is de lijn van de PvdA er niet helderder op geworden, zegt De Beus. „Soms kiest de PvdA het perspectief van de werkende man, soms lijkt de PvdA de oude rol van volkspartij te zijn verleerd. Heel illustratief: in de huidige Tweede-Kamerfractie zitten zowel oud-vakbondsman Ton Heerts als Mei Li Vos, de tegenstander van de traditionele vakbeweging.”

Het verlies van invloed van de PvdA, en de daarmee gepaard gaande spanning tussen top en achterban van de FNV, wordt bevestigd binnen lagere bestuurslagen van de FNV. „Vroeger was het zo dat als de vakbeweging iets vond, de PvdA dat overnam. Dat is voorbij”, zegt Stam. „Nu is het eerder andersom.” De FNV neemt pas een standpunt in als de vakbond zeker weet ook in Den Haag te kunnen winnen. „Zo werkt dat niet.” Wat dat betreft ziet hij meer in de aanpak van de SP: een standpunt innemen, en dan kijken of je draagvlak kunt creëren. Dat vermogen van de vakbeweging is verloren gegaan in jarenlang polderen. „Je moet eerst zeggen dat je standpunten hebt, en ze dán proberen te slijten.” Als voorbeelden van harde SP-standpunten waar leden zich in herkennen geeft hij het verzet tegen de open grenzen voor Oost-Europeanen en de Dienstenrichtlijn.

Het probleem van die houding is volgens Stam dat steeds meer leden zich niet meer vertegenwoordigd voelen. Als een steeds groter deel van de achterban op de SP stemt, en dus het SP-programma steunt, terwijl de vakcentrale het PvdA programma als uitgangspunt lijkt te hebben, herkennen de leden zich niet meer in de FNV. „Als de FNV niet meer aansluit bij de SP, ontstaat er een mismatch met de eigen leden. Vooral met de jongeren”, zegt Stam.

Wim Baltussen werkt voor FNV Bondgenoten in Brabant, en is al vijf jaar lid van de SP. „Die partij is geïnteresseerd in de dingen waar de FNV mee bezig is. Vanuit de PvdA merk ik een dergelijke interesse niet.” Het zou volgens hem goed zijn als de vakbeweging meer aansluiting zocht bij de SP. „Voor het verwezenlijken van de sociale doelstellingen heb je politieke partijen nodig. En de SP is naar mijn inschatting meer zoals de PvdA in de tijd van Joop den Uyl aan het worden. In het zuiden en de mijnstreek begint nu echt het beeld te ontstaan dat de SP de grootste partij aan de linkerkant is.”

Volgens de FNV Vakcentrale is de vakbeweging een afspiegeling van de bevolking, met het stemgedrag van dien. Het is voor het werk van de vakbonden niet bijzonder relevant wat de leden stemmen. Zo onderhoudt de vakbeweging formeel geen officiële banden met enige politieke partij.

Toch laten bestuurders van de vakcentrale zich wel eens minder neutraal uit over de SP. Voorzitter Agnes Jongerius (zelf PvdA) zei in maart vorig jaar zich te storen aan de associatie die aan het ontstaan was tussen de vakbond en de SP. Dat was kort nadat bij een FNV-demonstratie in Den Haag tegen de dienstenrichtlijn ook de SP met spandoeken opdoken. Ook oud-bestuurder Ton Heerts (nu Kamerlid voor de PvdA) zei onlangs dat SP’ers moesten ophouden FNV-demonstraties over te nemen.