Ondáks werk dwingt tot beter waarnemen

Tentoonstelling: Roman Ondák: The Day After Yesterday. T/m 27 mei in BAK, Lange Nieuwstraat 4, Utrecht. Wo t/m za 12-17u, zo 13-17u. Inl:www.bak-utrecht.nl

Het werk van Roman Ondák (1966, woont in Bratislava) beweegt zich op een scheidslijn tussen enscenering en werkelijkheid. Hij regisseert kleine gebeurtenissen die nauwelijks afwijken van het alledaagse leven, en filmt of fotografeert ze. Deze gebeurtenissen zijn zo onopvallend dat toevallige voorbijgangers niet merken dat er iets ongebruikelijks gaande is.

Ondák toont in kunstcentrum BAK drie nieuwe werken, waarvan de jongste, Lucky Day, geproduceerd is door BAK. Op een 16 mm filmpje van vier minuten zien we hoe een man zijn huis verlaat met een kartonnen doos in zijn handen. Hij loopt door de smalle, beschaduwde straten van een oud stadje, geplaveid met natuursteen. Aangekomen op een zonovergoten plein loopt hij naar de fontein en buigt zich over de rand van het bassin. Er liggen een paar munten op de bodem. Vervolgens leegt hij de zak in het bassin, honderden munten schitteren in zon en water. Hierna loopt hij naar huis, waarop het verhaal van voren af aan begint.

Lucky Day is dromerig van sfeer, wat versterkt wordt door het feit dat de bewegingen van de man en van de voorbijgangers enigszins vertraagd zijn. Het heeft iets van een mooi, atmosferisch sprookje, dat niet tot een oplossing of pointe komt.

In Stray Man, een video van tien minuten, komt in een drukke winkelstraat een man aangeslenterd. Zijn aandacht wordt getrokken door een etalage, hij blijft staan en kijkt, maar de spiegelingen in de ruit benemen hem het zicht. De camerapositie verplaatst zich af en toe naar binnen, waar we de man door het raam zien gluren. Het is een makelaarskantoor of een vergaderruimte, met flessen mineraalwater en blocnotes op tafels. Buiten stopt een tram, mensen passeren op het trottoir, verder gebeurt er niets.

Ondák contracteerde de man om een maand lang elke dag deze performance uit te voeren. Vreemd genoeg blijkt van deze herhaling in de tijd in de video niets. De filmbeelden zijn nogal vrijblijvend. Als het Ondák te doen was om dat vrijblijvende, om de terloopsheid van het gebeuren, is de vraag waarom deze performance iedere dag herhaald moest worden. Het is volkomen onduidelijk hoe de film zich verhoudt tot de performance. Hetzelfde is het geval met Lucky Day: hoe aangenaam van sfeer ook, de beelden komen niet echt tot een pointe. De film mist een dwingend karakter en je blijft als beschouwer met allerlei vragen zitten, zoals waarom de beelden vaak onscherp zijn.

Het meest overtuigend komt Ondáks thematiek van terloopsheid en herhaling tot uitdrukking in het fotowerk The Day After Yesterday. Op een krantenfoto, in bleke kleuren, loopt een vrouw in een gebloemde rok achter een kinderwagen, we zien haar op de rug. Naast haar loopt een jongetje in oranje T-shirt en met een blauw petje op. Er staan auto’s in de straat geparkeerd, en er wordt aan de stoep gewerkt, er liggen losse stenen. Naast de krantenfoto hangt een kleurenfoto, groter van formaat, van hetzelfde tafereel. Alleen loopt de vrouw nu naar ons toe in plaats van van ons af. Ze draagt, net als het jongetje, precies dezelfde kleding als op de andere foto. Ook het licht is hetzelfde. Maar de straat is veranderd: er staan andere auto’s, en de stenen liggen netjes in de stoep. De ene foto is een afschaduwing van de andere, maar hoe? Welke was eerst? Door de foto’s te vergelijken realiseer je je hoe vluchtig we kijken, we nemen sommige details in ons op en andere niet. We zijn gewend gebeurtenissen direct te interpreteren in termen van oorzaak en gevolg, zonder de werkelijke toedracht te kennen.

Het is jammer dat de vrouw in de kleurenfoto gefotoshopt lijkt, erin geplakt. Zeker is het niet, maar zo ziet het eruit. Dit verstoort de illusie van waarachtigheid, van een ware toedracht, waar het in dit werk nu juist over gaat. Ondák mag interessante ideeën hebben, aan de verwerkelijking schort iets. Er is een gebrek aan precisie in beeld en vorm. En dan mist het kunstwerk uiteindelijk overtuigingskracht.