Beschadigde Gonzales blijft nog zitten

De Amerikaanse minister van Justitie Gonzales kwam gisteren verder in het nauw in de affaire over de acht ontslagen aanklagers.

„Schadelijk voor de minister van Justitie”, zegt Russell R. Wheeler. Hij is ex-topman van het researchinstituut voor de federale rechtbanken in de VS en ex-staflid van de voorzitter van het Hooggerechtshof.

Wheeler reageert op de affaire over de ontslagen federale aanklagers. Voor de Senaat verscheen gisteren Kyle Sampson, oud-topmedewerker van minister van Justitie Alberto Gonzales. Sampson had de ontslagen op het departement voorbereid; enkele aanklagers deden politiek gevoelige onderzoeken toen ze aan de kant werden gezet.

Zonder omwegen vertelde Sampson dat Gonzales vanaf het begin deelnam aan de discussies over de ontslagen. De minister ontkende dit de laatste weken. Sampson leek zijn oud-baas de genadeslag toe te brengen toen hij zei: „Ik denk niet dat de uitspraak van de minister (…) correct was.”

Het was de zoveelste ondermijning van Gonzales’ positie: zijn ministerie heeft al tweemaal een verklaring moeten intrekken. In eerste instantie zei hij dat de aanklagers niet goed presteerden. Die bewering bleek niet vol te houden. Vervolgens ontkende Gonzales dat politiek een rol bij de ontslagen had gespeeld. Maar later werd bekend dat politieke kopstukken, onder wie strateeg Karl Rove van president George W. Bush, een cruciale rol bij de ontslagen hadden.

„Het verrast me dat de minister er nog zit”, zegt Wheeler. Hij is lang niet de enige. In Washington overheerst de overtuiging dat de vraag niet is of Gonzales vertrekt. Alleen wanneer.

Intussen is de zaak verbreed door de rol van Rove bij de ontslagen, die pas deze week goed in beeld kwam. Zo beaamde Sampson dat vorig jaar zelfs is overwogen aanklager Patrick Fitzgerald te ontslaan, die door zijn collega’s wordt beschouwd als een van de beste van het land. Fitzgerald deed in die tijd onderzoek naar de rol van Rove in het lekken van staatsgeheimen. In hetzelfde onderzoek werd onlangs de oud-stafchef van vicepresident Dick Cheney veroordeeld, ‘Scooter’ Libby.

Verder werd een aanklager uit New Mexico met instemming van Rove ontslagen nadat hij voor de verkiezingen concludeerde dat er onvoldoende bewijs was voor de Republikeinse claim dat Democraten stembusfraude hadden gepleegd. En een aanklager in Arkansas moest weg omdat een oud-campagnemedewerker van Rove, gespecialiseerd in dirty tricks, een nieuwe baan nodig had.

Het Congres wil Rove onder ede horen, maar het Witte Huis is niet bereid mee te werken. Tekenend voor de nervositeit is dat de medewerker die op Justitie de contacten met het Witte Huis onderhield, zich heeft gevrijwaard van een getuigenis. Ze wil zichzelf niet belasten, zegt ze. Voor Democraten een nieuwe aanwijzing dat de affaire groter is dan nu bekend is.

The New York Times beschreef gisteren op basis van bronnen in het Witte Huis dat de ontslagen passen in de ambitie van de regering-Bush om de magistratuur in de VS rechtser te maken. En dat, zegt specialist Wheeler, is onderbelicht in de zaak. Hij zegt begrip te hebben voor de ergernis over de wisselende verklaringen van Gonzales, maar onderstreept dat het in het Amerikaanse systeem past als een Republikeinse regering streeft naar rechtsere of conservatievere rechters en aanklagers. „Ze zijn gekozen, ze mogen dat.”

Federale aanklagers zijn in de VS lid van de uitvoerende macht. De president benoemt hen, en dezelfde president kan hen zonder toelichting ontslaan. ,,Niemand betwist dat de president hen kan aansporen om bij voorbeeld minder drugszaken te doen en meer witteboordencriminaliteit.”

Maar niets op dit gebied is wettelijk vastgelegd, waardoor er een schemerzone is. „Als een aanklager weigert achter witteboordencriminaliteit aan te gaan en politici zeggen ‘je moet, omdat de partij het verwacht’, staat voor mij niet vast dat de politici onjuist handelen.”

Republikeinen hebben al jaren geen moeite met een verdere politisering van de magistratuur. Zo vroeg de toenmalige Republikeinse leider Tom DeLay twee jaar terug om de afzetting van rechters die het homohuwelijk toestonden. Ook fulmineerde hij op ‘Juridische Zondag’ vanuit een kerk tegen gerechtelijke uitspraken die hem politiek niet uitkwamen.

Ex-opperrechter Sandra Day O’Connor waarschuwde dat de VS op „een dictatuur” afstevenen als haar partijgenoten (O’Connor werd benoemd door Reagan) op deze voet doorgaan. Maar volgens Wheeler is er in de Amerikaanse politiek traditioneel een minderheid die rechters ter verantwoording wil roepen. Dat hangt samen met de gewoonte om dat met aanklagers ook te doen, denkt hij. „Veel Europese landen vinden dat ‘politieke inmenging’. Maar wij zouden het niet anders willen. Anders gaan rechters en aanklagers hun eigen opvolgers kiezen. Dat past niet in dit land.”

Onzinnig vindt hij de affaire niet. Overdreven wel. „Tenzij blijkt dat Karl Rove meer heeft gedaan dan we nu weten, is het geen zaak om heel erg verontwaardigd over te zijn.”