Activistische SP verovert de FNV

Als de arbeiders staken, komt tegenwoordig de SP soep uitdelen. De PvdA weet steeds minder goed wat er leeft onder vakbondsleden.

Bij de staking van de sleepbootkapiteins stonden ze er. Toen Brabantse buschauffeurs in protest naar het provinciehuis in Den Bosch reden, stonden ze er. En bij een recente Unileverdemonstratie waren ze er wéér. De SP is niet meer weg te denken bij acties van de FNV.

„Wij delen pamfletten uit, en soep. De vakbondsleden herkennen dat activistische”, zegt Tweede Kamerlid Paul Ulenbelt (SP), die zelf jarenlang werkte voor FNV Bondgenoten. Ook SP-leider Jan Marijnissen laat zich regelmatig zien bij acties en stakingen.

Opvallend afwezig bij deze vakbondsacties is de PvdA, de partij met de meeste oud-FNV-bestuurders op het pluche. De sociaal-democraten hebben immers historische banden met de vakbeweging. Decennialang trokken ze samen op. De vakbeweging leverde talloze PvdA-politici: Wim Kok, Karin Adelmund, Jacques Tichelaar.

Volgens Niek Stam weet de PvdA steeds minder goed wat er leeft onder vakbondsleden. Hij is bestuurder van FNV Bondgenoten voor de havens. „Veel mensen die op de werkvloer staan, zijn lid van de SP. En actief lid ook.”

De achterban van de grootste vakbeweging van Nederland verschuift in de richting van de partij met de radicale standpunten. In ieder geval in stemgedrag. Hoeveel, dat is niet helemaal duidelijk. De vakcentrale, die het stemgedrag van de leden regelmatig peilt, wil die informatie niet vrijgeven. „Dat is uitsluitend voor intern gebruik”, aldus een woordvoerder.

Maar de schattingen van vakbondsbestuurders vertonen allemaal hetzelfde beeld. De SP heeft de PvdA in aanhang onder vakbondsleden inmiddels geëvenaard. „Er is de laatste jaren een omslag in de aanhang gekomen”, zegt Jelle Visser, hoogleraar aan het Instituut voor Arbeidsstudies aan de Universiteit van Amsterdam. Hij onderzocht tot 2002 het stemgedrag van de FNV-leden. „Toen stemde nog 60 tot 70 procent op de PvdA, ook al was die partij helemaal niet zo zichtbaar.” Maar in 2002, het jaar van de moord op Pim Fortuyn, verloor de partij flink, zegt Visser.

De verschuiving naar de SP is niet alleen te zien onder leden, maar ook onder lagere bestuurders, zag Visser.

Volgens vakbondsbestuurder Stam is de oorzaak van die verschuiving dat de SP heldere en herkenbare standpunten inneemt. Als voorbeelden noemt hij het verzet tegen de open grenzen voor Oost-Europeanen en de Dienstenrichtlijn. Dat doet de PvdA niet, en de top van de vakcentrale evenmin. „Vroeger was het zo dat als de vakbeweging iets vond, de PvdA dat overnam”, zegt Stam. „Nu is het eerder andersom.”

De FNV neemt pas een standpunt in als ze zeker weet dat ze het ook in Den Haag kan winnen. „Zo werkt dat niet.” Hij ziet meer in de SP-aanpak: een standpunt innemen en dan kijken of je draagvlak kunt creëren. „Dat vermogen van de vakbeweging is verloren gegaan in jarenlang polderen.” Gevolg is dat steeds meer FNV’ers zich niet meer vertegenwoordigd voelen. [Vervolg VAKBEWEGING: pagina 3]

VAKBEWEGING

De vakbeweging is het strijdtoneel op links

[Vervolg van pagina 1] „Als de FNV niet meer aansluit bij de SP, ontstaat er een mismatch met de eigen leden. Vooral met de jongeren”, zegt FNV’er Stam.

Ook volgens Wim Baltussen zou het goed zijn als de FNV meer aansluiting zoekt bij de SP. Hij werkt voor FNV Bondgenoten in Brabant, en is al vijf jaar SP-lid. „Die partij is geïnteresseerd in de dingen waar de FNV mee bezig is. Vanuit de PvdA merk ik een dergelijke interesse niet.” „Voor het verwezenlijken van de sociale doelstellingen heb je politieke partijen nodig. En de SP is naar mijn inschatting meer zoals de PvdA in de tijd van Joop den Uyl aan het worden. In het zuiden en de mijnstreek begint nu echt het beeld te ontstaan dat de SP de grootste partij aan de linkerkant is.”

De strijd op links wordt nu in de vakbeweging uitgevochten, zegt Jos de Beus, hoogleraar politicologie aan de UvA. Hij is PvdA-lid, maar stemde in november op het CDA. „De PvdA is haar natuurlijke relatie met de vakbeweging aan het verliezen, die band is aan het slijten.” Tijdens het referendum over de Europese Grondwet, in 2005, werd die scheiding duidelijk: de PvdA en de top van de vakbeweging waren voor de Grondwet, de leden stemden massaal tegen – net als de SP.

Volgens De Beus heeft de PvdA de verwijdering met de vakbond aan zichzelf te wijten. „In de jaren negentig is de partij een liberalere koers gaan varen. Dat kwam deels omdat de partij toen dacht dat leden juist geneigd waren naar de VVD over te stappen. De SP speelde in de jaren negentig nog niet zo’n rol.” Sindsdien is de lijn van de PvdA er niet helderder op geworden. „Soms kiest de PvdA het perspectief van de werkende man, soms lijkt de PvdA de oude rol van volkspartij te zijn verleerd. Heel illustratief: in de huidige Tweede Kamerfractie zit zowel oud-vakbondsman Ton Heerts als Mei Li Vos, de tegenstander van de traditionele vakbeweging.”

De FNV Vakcentrale vindt het geen probleem. Zij zegt dat de vakbeweging een afspiegeling van de bevolking is, met het stemgedrag van dien. Het is niet bijzonder relevant wat de leden stemmen, laat een woordvoerder weten. Bestuurders willen niet persoonlijk op de kwestie ingaan. Zo onderhoudt de vakbeweging formeel geen banden met enige politieke partij. Bovendien komt de FNV op voor belangen van alle werkenden, en die zijn lang niet zo links als de SP, aldus de woordvoerder. Hij benadrukt dat het in onderhandelingen gaat om de resultaten. Compromissen horen daarbij. De meeste leden begrijpen dat, en er zijn altijd leden geweest die liever een militante houding innamen.

Maar in maart 2006 zei FNV-voorzitter Agnes Jongerius (zelf PvdA) zich te storen aan de associatie tussen de vakbond en de SP. Dat was kort nadat bij een FNV-demonstratie in Den Haag ook de SP met spandoeken opdook. Oud-bestuurder Ton Heerts (nu Kamerlid voor de PvdA) zei onlangs zelfs dat SP’ers moesten ophouden FNV-demonstraties over te nemen.

Ook van een andere kant ziet men de ontwikkeling met lede ogen aan, maar om heel andere redenen. Bij werkgevers heerst het gevoel dat de FNV-top gegijzeld wordt door de SP, vooral na haar enorme groei bij de laatste verkiezingen. De FNV-top is minder bereid – of in staat – compromissen te sluiten, omdat een groter deel van de achterban dat niet meer accepteert. Of dat nou komt door de invloed van de SP, of dat die partij van dezelfde stemming onder de bevolking profiteert, daar zijn de meningen over verdeeld. Hoe dan ook zijn de verhoudingen binnen de FNV grondig gewijzigd.