Schaamte

„Mijn gevoel is dat oorlog verwarring veroorzaakt waarvan sommige gevolgen nooit opduiken in geschiedenisboeken en zelfs niet in memoires.” Aldus de Engelse schrijver Ian McEwan onlangs in een interview in The Sunday Times. Hij kan erover meepraten, niet als romanschrijver, maar als gewoon burger die vijf jaar geleden zelf het middelpunt werd van een familiedrama.

McEwan had altijd gedacht dat hij het enige kind was uit het huwelijk van Rose en David McEwan. Hij bleek echter nog een oudere broer, David, te hebben. David was in 1942 geboren uit de (toen nog) buitenechtelijke relatie van Rose met haar minnaar David McEwan. Rose was destijds getrouwd met de militair Ernest Wort, die ergens op het Europese vasteland tegen de Duitsers vocht. Omdat Wort kon terugkeren en ontdekking van hun relatie dreigde, stonden Rose en David hun zoontje David ter adoptie af aan het echtpaar Sharp, woonachtig in hun buurt.

De ironie wilde dat Wort niet terugkeerde – hij sneuvelde in 1944 in België. Rose en David trouwden daarna met elkaar en kregen in 1948 Ian, nu Engelands belangrijkste schrijver. David hadden ze voorgoed afgestaan, een tweede kind konden ze niet meer krijgen, waarna ze overwogen zelf een adoptiefkind te nemen – wat niet is doorgegaan.

Met hun eerste zoon hebben de biologische ouders nooit meer contact gehad. Het trieste geheim hebben ze in hun graf meegenomen. Pas toen David Sharp zelf op onderzoek uitging, kwamen de feiten over zijn afkomst boven water.

McEwan begrijpt de motieven van zijn ouders om afstand van hun kind te doen, maar hij heeft nog altijd moeite met hun beslissing om er nooit met hem over te praten. „We hebben veel gepraat over het verleden. Ze hadden talloze mogelijkheden om het te vertellen. Ik kan alleen maar vermoeden dat de schaamte te groot was.”

Met zijn ‘nieuwe’ broer, metselaar van beroep, heeft hij een goed contact. David koestert geen wrok ten opzichte van zijn biologische ouders. Zijn vader, die tien jaar geleden stierf, heeft hij nooit ontmoet, maar samen met Ian heeft hij hun moeder nog in het verpleeghuis kunnen bezoeken. Zij leed toen al aan Alzheimer en kon niet meer bevroeden wie de vreemdeling tegenover haar was, ook al deden de broers nog zo hun best om het haar duidelijk te maken.

Dat beeld van die twee broers, verwoed pratend en gesticulerend om hun moeder iets duidelijk te maken wat ze nou juist altijd voor hen had willen verzwijgen, rees voor mij als een monument van vergeefsheid uit dit interview met McEwan op. Het was goed bedoeld, maar stel dat ze hen begrepen had! Ze was misschien ter plekke alsnog van schaamte gestorven.

Ik herinner me nu weer de vrouw over wie mijn collega Tony van der Meulen het boek De verzwegen moeder schreef. Toen ze twaalf was, kreeg ze van haar zus te horen dat die niet haar zus, maar haar moeder was. Verder wilde haar ‘zus-moeder’ er niet over praten. Pas veel later ontdekte het kind dat ze geboortig was uit een relatie van haar moeder met een Canadese soldaat in de oorlog.

Allemaal schaamte die nooit voorbijging.