Trek het je aan: ban de banaan

Bananenproducent Chiquita heeft toegegeven een paramilitaire organisatie financieel te hebben gesteund.

Het probleem is dat handel in bananen zo winstgevend is.

„Dat was zo ongeveer het eerste dat wij leerden”, zei Erica. Ze heeft niet-westerse sociologie gestudeerd. „Dat ze bij Chiquita schurken zijn.” Ze hebben het nu zelf ook toegegeven. Jarenlang hebben ze een paramilitaire organisatie betaald in ruil voor van die typische paramilitaire wederdienstjes bij arbeidsconflicten en bij vakbondsleiders die lastig doen. Het is de droom van iedere kapitalist: je eigen knokploeg.

De bananenproducent heeft zich tegenover de Amerikaanse justitie schuldig verklaard en er is een schikking getroffen. Een pikant detail hierbij is dat Chiquita de boete krijgt opgelegd vanwege het overtreden van de Amerikaanse antiterrorismewetgeving. De knokploeg in kwestie staat namelijk op de lijst van terroristische organisaties. Het feit dat de paramilitairen in opdracht van Chiquita 62 bloedbaden hebben aangericht waarbij 432 mensen werden vermoord, daarover ging de rechtzaak niet. Evenmin is Chiquita tot de orde geroepen voor de omvangrijke milieumisdrijven of voor het ontwrichten van de economie en rechtsorde in verschillende Midden-Amerikaanse landen.

Intussen liggen de Chiquitabananen gewoon in de winkel. Supermarkten die bij Chiquita inkopen zijn in zekere zin medeplichtig aan de misdrijven van de multinational omdat zij bijdragen aan de financiering ervan. Hetzelfde geldt voor de consument die zo’n misdadig banaantje opeet. Zoiets moet je eigenlijk gewoon niet doen. Toch lijkt het mij te ver gaan om de schuld te leggen bij de argeloze consumenten. Het is tamelijk bizar dat je je bij elk banaantje, bij elk pak koffie of bij elke chocoladereep moet afvragen of die niet op misdadige wijze is geproduceerd. Het zou toch normaal moeten zijn dat je daar op kunt vertrouwen.

Een vergelijkbaar probleem kwam onlangs bij de pensioenfondsen aan het licht. Het bleek dat die beleggen in clusterbommen. Daar ontstond terecht ophef over. Het is natuurlijk niet zo’n fijn idee dat je je spaarcentjes voor je oude dag hebt toevertrouwd aan een instantie die er de wapenindustrie mee financiert. Anderzijds had al die verontwaardiging ook iets hypocriets. Eerst geef je alle controle over deze instanties uit handen en draag je ze op om als rechtgeaarde kapitalisten zoveel mogelijk winst te maken en dan is de wereld te klein wanneer blijkt dat zij als rechtgeaarde kapitalisten winst maken met iets wat je onethisch vindt. Het probleem is niet dat beleggers onethisch zijn, het probleem is dat beleggen in wapens winstgevend is. Het probleem is dat beleggen in wapens überhaupt mogelijk is.

Het probleem is niet dat supermarkten die Chiquitabananen in hun schappen leggen onethisch zijn, het probleem is dat de handel in Chiquitabananen winstgevend is. Het probleem is dat het überhaupt mogelijk is om te handelen in fruit dat met misdadig lage productiekosten is geteeld en geplukt.

Wat bananen en clusterbommen gemeen hebben, is dat zij ons op pijnlijke wijze herinneren aan het feit dat wij leven in een wereld waarin ethiek ondergeschikt is aan geldelijk gewin. Elke rechtgeaarde kapitalist zal uit winstoogmerk wetten overtreden als hij ermee wegkomt. De taak van de overheid zou moeten zijn dat te voorkomen, maar de overheid heeft het zichzelf in dat opzicht moeilijk gemaakt omdat het dogma van de vrije markt voorschrijft dat zij zich zo min mogelijk bemoeit met bedrijven. Je wilt niet weten hoeveel misdaden er zijn gepleegd uit naam van de vrije markt. Daar zou ik weleens een onderzoek naar willen zien.

Ilja Leonard Pfeijffer is columnist van nrc.next en schrijver, onder meer van het toneelstuk ‘De eeuw van mijn dochter’

Lees de verklaring van Chiquita over de zaak op chiquita.com