Om wie lachen we nu?

‘Borat’ (van Sacha Baron Cohen) verschijnt nu op dvd.

Gaat de film over de achterlijke Kazachen of over de achterlijke Amerikanen?

God, wat is het leven van een kijker moeilijk geworden in deze tijden van driedubbele ironie en viervoudige camp. Je kunt niet alleen onmogelijk zeker weten of je kunt vertrouwen wat je ziet, je kunt ook niet eens meer zeker weten wanneer je belazerd wordt. Is het echt of ingestudeerd verdriet dat je ontroert? Zijn het nep-achtervolgingen waarmee je meeleeft? En zit je te lachen om een schijnbaar gevatte grap die feitelijk is ingestudeerd als de revue van Snip en Snap?

Hoe zit het met Borat? Borat Sagdiyev, de man die de Kazachstaanse regering loves to hate. Die de spot leek te drijven met de arme Kazachen. Intussen scheen de film Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan meer te zeggen over achterlijke Amerikanen dan over achterlijke Kazachen. De Kazach in kwestie is immers een nep-Kazach, de Amerikanen die hij ontmoet zijn echt. Of toch niet?

Dat is dus de vraag. Zijn die Amerikanen wel echt? Is de redneck op de rodeo, die Borat aanraadt zijn snor af te scheren omdat hij anders te veel op een moslim lijkt, wel een echte redneck? Zijn de feministes die woedend worden als Borat zegt dat de hersens van vrouwen kleiner zijn dan van mannen, echte feministes? Is de wapenverkoper die een 9mm-vuurwapen aanraadt voor het doden van joden wel een echte wapenverkoper? Of zijn het personages in een universum dat alleen maar zo echt mogelijk wordt voorgesteld om de grappen een extra scherpe rand te geven?

Wat blijft er over van de grappen – of beter: van de hele grap – als ook de reacties van de ‘echte’ Amerikanen in het script uitgewerkt zijn? Niet zoveel, vrees ik. De aantrekkingskracht van Borat zit in de realistische setting. Hier komt een schofterige boer uit het domme oosten op bezoek in het intelligente westen en het resultaat is dat de domme oosterling de intelligente westerlingen ontmaskert en laat zien dat zij niet alleen bijna net zo dom zijn als hij, maar ook nog eens hypocriet.

Het lachen van de Amerikanen op de foute opmerkingen van Borat over vrouwen, joden, homoseksuelen, zigeuners, zwarten („hij is echt zwart, niet van chocola!”) en gehandicapten geeft de film zijn dubbele laag. De grappen zelf zijn van een middelmatig niveau: „Dit is Urak, de dorpsverkrachter. Stout, stout.” Of: „Raakt deze auto beschadigd als ik op een groep zigeuners inrijd?” Het zijn de reacties die de opmerking in een grappig licht plaatsen. De Amerikanen die om deze opmerkingen lachen, fungeren als klapvee op de tribune van een komische tv-uitzending. Zij dienen ertoe onze lach op gang te brengen.

Dus nogmaals: wat blijft er over als het niet zulke heel erg echte mensen zijn die in deze Sacha Baron Cohen-film met Sacha Baron Cohen in de hoofdrol, geproduceerd door Sacha Baron Cohen, de teksten van Sacha Baron Cohen oplezen als ze worden benaderd door Borat, een door Sacha Baron Cohen gecreëerd personage? (De titelrol van de film lijkt op het colofon van de Duckstad Krant.) Dan blijft over een middelmatige komiek met een gezonde dosis brutaliteit.

De belangrijkste vraag is dus: zijn de personages gewone mensen die door Borat in verwarring worden gebracht? Alles in de film suggereert van wel, tot aan de laatste tekst op de titelrol: „Geen van de echte mensen, bedrijven of organisaties in deze film is op enigerlei wijze aangesloten bij of gelieerd aan de film of de producenten.” Als Borat in Amerika komt, probeert hij in de metro van New York passagiers op Kazachstaanse wijze te begroeten met een kus. Het wekt pure agressie op. Kan echt zijn. Het is helemaal gefilmd in de taal van de verborgen camera.

Ook de antisemitische en homofobe reacties zouden best authentiek kunnen zijn. Maar net zo goed niet. Als je vooral moet lachen om de reacties van de ‘echte’ mensen, en dat is het binnenwerk van de film, zouden de makers het er dan op aan hebben durven laten komen bij een rodeo, bij een bijeenkomst van de pinkstergemeente en in een souvenirwinkeltje? Zou kunnen. Maar net zo goed niet.

Sacha Baron Cohen is zo omstandig bezig uit te drukken dat hij als een soort Johnny (Jackass) Knoxville tekeergaat en zichzelf (of zijn personage) echt in lastige of zelfs gevaarlijke situaties brengt, dat je er van de weeromstuit aan gaat twijfelen. Waarom heeft hij in de extra’s bij de dvd geen commentaar opgenomen, alleen maar een paar handenvol deleted scenes en de registratie van optredens van Borat in echte talkshows? Is hij bang dat hij iets zou moeten prijsgeven van zijn werkwijze?

Zijn methode heeft de producenten van de film verschillende rechtzaken opgeleverd, van boze Roemenen die als imbeciele Kazachen werden voorgesteld, van brallerige studenten die claimden dat ze voor de opnames alvast een beetje dronken waren gevoerd en van een man die staat te plassen in het urinoir van een restaurant (die scène is geschrapt). Het zijn allemaal omstandigheden die wijzen op een film die met de werkelijkheid heeft gespeeld. Maar we zullen het nooit zeker weten. Alles is te koop.

DVD Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan. Regie: Larry Charles. Met: Sacha Baron Cohen. 20th Century Fox.

film extra’s