Magisch vierkant is wiskundige zeepbel

Tel op: een eeuwenoud raadsel, drie scholieren met een oplossing en sensatie...

De uitkomst? Die ging een eigen leven leiden.

Margriet van der Heijden

Over één ding zijn ze het eens. De drie scholieren die vorige week in het nieuws kwamen met hun HSA (ofwel Heel Speciale Attractie) magisch vierkant, hebben een bijzondere prestatie geleverd en zijn wiskundig ontzettend creatief. Maar dat NOVA, het NOS Journaal en allerlei kranten meteen op de stoep stonden bij Jesse Hoekstra (17), Willem Schilte (17, Dominicus College in Nijmegen) en Petra Alkema (15, Bernhovegymnasium in Heeswijk-Dinther)? Nee, dat was buiten proportie.

„Ik ben bang dat het uit de hand is gelopen”, zegt hoogleraar Jan van de Craats van de Universiteit van Amsterdam en Open Universiteit. „Een klein berichtje in het wetenschapskatern, dat was gepast geweest”, meent Klaas Landsman, hoogleraar wiskunde in Nijmegen. „Of geen berichtje.”

Toch was juist Landsman donderdag, de dag na de de presentatie, uitgebreid op radio en tv. „Ongelooflijk”, zei hij toen om zes uur op het NOS-radiojournaal. „Het is zo dat eeuwenoude problemen of nooit worden opgelost of door wiskundigen die al heel beroemd zijn, en in dit geval gaat het om drie scholieren waarvan er eentje pas vijftien is.”

„Mijn optreden was dubbelzinnig”, zegt hij nu. „Ik zat in een spagaat. Ik vond dat de leerlingen een fantastische prestatie hadden geleverd en ik wilde ze niet voor de camera afvallen. Maar ik wist ook dat voor de wiskunde de vondst niet belangrijk was: ik zag dat het een zeepbel was.”

De leerlingen hadden in de maanden daarvoor een masterclass gevolgd bij dr. Arno van den Essen, wiskundige aan de Radboud Universiteit Nijmegen en expert op het gebied van de magische vierkanten. Ze waren op zoek gegaan naar een vierkant van 12 bij 12 waarin de rangschikking van de getallen voldoet aan dezelfde eisen als in de magische vierkanten die natuurwetenschapper en politicus Benjamin Franklin 250 jaar geleden (op een avond) maakte.

Dat vonden ze niet, maar wel een ander vierkant, zo speciaal dat afdelingsleider Lex Plantaz van het Dominicus College in Nijmegen er maandag 19 maart een persbericht over verstuurde. „Ik vond het nieuws dat een paar scholieren dit hadden gevonden.”

Van den Essen schreef een enthousiaste toelichting bij het persbericht: dat het geen echt Franklin-vierkant is, wordt ruimschoots gecompenseerd door andere magische eigenschappen. „In mijn ogen gaat het om het meest magische vierkant dat in vijfduizend jaar is gemaakt.”

„Dat vind ik nog steeds”, zegt Van den Essen. „Ik zei dat het een sensatie was in de wereld van magische vierkanten. In het bericht is dat toen een ‘wereldsensatie in de wiskunde’ geworden. Dat heb ik nooit gezegd.”

Had hij niet het gevoel dat de combinatie ‘eeuwenoud raadsel’, ‘scholieren’ en ‘sensatie’ via het ANP tot veel aandacht zou kunnen leiden? „Nee, dat heb ik helemaal niet voorzien. Anders was ik ook niet naar Parijs vertrokken met mijn mobiel uit.”

Zo kwamen de cameraploegen bij Klaas Landsman terecht, die ook masterclasses geeft op middelbare scholen en bij de RU verantwoordelijk is voor dergelijke projecten.

„Klaas heeft geprobeerd het in goede banen te leiden”, denkt wiskundige Van de Craats, „maar het nieuws is zijn eigen leven gaan leiden.” Jammer, vindt hij. „Voor Arno van den Essen zijn de vierkanten zijn hele leven, maar in de wiskunde als geheel gaat het maar om een kruimeltje. Het is recreatieve wiskunde, geen grensverleggende wiskunde aan het front van de wetenschap.”

Landsman zelf kijkt met zeer gemengde gevoelens terug. „We staan behoorlijk in ons hemd. Als er een echte ontdekking uit Nijmegen komt, worden we weggehoond.”

Oefen met magische vierkanten op: www.puzzled.nl/multi