Het beest in de man

Het temmen van het beest in de mens is het thema van de maand van de filosofie die vrijdag begint. Maar dit moet natuurlijk zijn: het temmen van het beest in de man.

De afgelopen dagen stond de wereldpers vol van de diplomatieke rel die de Japanse premier Shinzo Abe veroorzaakte met zijn gedraai over het lot van de tienduizenden vrouwen die in bordelen werden verkracht. Eerst geen excuses, nu alsnog excuses, maar met tegenzin: de Japanse verongelijktheid is typerend voor het diep gewortelde idee dat er boven het humanitaire oorlogsrecht een natuurrecht op misbruik van vrouwen bestaat. Tijdens de etnische conflicten in voormalig Joegoslavië was verkrachting een politiek gesanctioneerd oorlogswapen. Hoort het niet gewoon bij oorlog, die altijd het beschavingsvernis wegkrabt en de beestachtigheid van de mannelijke natuur ontketent? Volgens dezelfde opvatting is oorlog de natuurlijke toestand van de mens.

Toch blijkt een beroep op de natuur lang niet altijd (meer) te volstaan om verkrachting, onderwerping en mishandeling van vrouwen goed te praten. Met hetzelfde gemak schakelen de pleitbezorgers van het mannelijke chauvinisme dan over op de cultuur of de godsdienst als grondslag en rechtvaardiging voor de schending van de mensenrechten van vrouwen. Zo ontstond vorige week in Duitsland commotie toen een rechter weigerde een echtscheiding uit te spreken op verzoek van een mishandelde islamitische vrouw, omdat de Koran tuchtiging van vrouwen toestaat. Weliswaar was dit een vrouwelijke rechter, maar dat zegt niets. Een goede man slaat soms zijn vrouw, luidt de titel van het boekje waarin Joris Luyendijk zijn kennismaking met de moslimwereld beschreef. Die titel is ontleend aan een uitspraak van een jonge moslima, die de plicht om zich te laten slaan kennelijk had geïnternaliseerd.

Dat maakt het slaan van vrouwen er niet aanvaardbaarder op. De eis van lichamelijke onschendbaarheid is universeel – of men zich nu bevindt in Duitsland of Egypte. Volgens de filosofe Martha Nussbaum (die in de discussie over het temmen van het beest in de mens een voortrekkersrol speelt) behoort het tot de essentiële menselijke vermogens om gevrijwaard te zijn van tegen de persoon gericht geweld, inclusief seksueel en huiselijk geweld. Niet minder essentieel volgens haar is gelegenheid te hebben voor seksuele bevrediging en voor vrije keuzes inzake voortplanting.

Welnu. „Er wonen in Nederland meisjes van 15, 16 jaar die zijn uitgehuwelijkt. Ze worden geslagen, baren kinderen. Niemand die het merkt, want ze zijn illegaal”, schreef Sybilla Claus zaterdag in Trouw. Zij had een onthutsend interview met de Guinese Diaryatou Bah die als 15-jarig meisje door haar ouders naar Rotterdam werd gestuurd als voetveeg van een dertig jaar oudere man. „Dat schokt u, maar voor ons is het normaal. Iedereen doet het op die manier, dus stel je als kind ook geen vragen.” De man had drie vrouwen in Guinee en één Kaapverdische in Nederland. Sybilla Claus: „Het is een zwaar deprimerend verhaal, maar daarmee wel goede antireclame tegen in de islam gebruikelijke polygamie, waarbij kinderen niet meer zijn dan seksslaven en broedmachines.”

In zulke gevallen hebben we uiteraard te maken met schendingen van de Nederlandse rechtsorde. Maar dat is een lege constatering zolang van handhaving van de rechtsorde op dit gebied geen sprake is en de opsporing van strafbare feiten zich meer richt op de illegaliteit zelf dan op de bescherming van vrouwen en kinderen.

Heeft het beroep op de cultuur of de godsdienst („Het is de mentaliteit daar”, zegt het Guinese slachtoffer zelf) meer geldigheid dan de natuur of de oorlog als rechtvaardiging van beestachtig gedrag?

Vaststaat dat de cultuur en de godsdienst het primaat hebben in het huidige debat over de rechten van vrouwen. Dat spitst zich zowel internationaal als in West-Europese immigratielanden toe op de houding van moslims. In Justitiële Verkenningen (januari 2007) publiceerde de Nijmeegse onderzoeker Bas van Stokkom een beschouwing over de negatieve beeldvorming over moslims met als ondertitel: „Intolerantie of cultuurconflict?” De negatieve oordelen en haatuitingen over moslims werden door Van Stokkom in een breder perspectief geplaatst van botsende waarden. „Terwijl westerlingen achterstelling van vrouwen afwijzen, menen islamieten dat de vrijheid van vrouwen en kinderen in het Westen te ver is doorgeschoten. Visies op zelfbepaling, seksuele moraal, kleedgedrag, man-vrouwverhoudingen en ouder-kindrelaties lijken in veel opzichten onverenigbaar te zijn.” Overigens werd in een andere bijdrage aan het blad voorspeld dat diverse orthodoxe groepen in ons land politieke coalities (gaan) vormen. „De doorsnee imam denkt nu eenmaal hetzelfde over abortus als de evangelische voorganger.” Dat is helaas waar. Het gereformeerde Nederlands Dagblad gaat, nu de ChristenUnie in de regering zit, onverdroten voort het recht van vrouwen om zelf te beslissen over abortus te betwisten. In die krant (23 maart) worden vrouwen die een abortus hebben ondergaan, door de fractievoorzitter van de ChristenUnie in de Eerste Kamer, prof.dr.ir. E. Schuurman als moordenaressen voorgesteld. Die man durft! Hij heeft met het onderscheid tussen intolerantie en een waardenconflict geen moeite en kiest voor de intolerantie. Het recht op vrije keuzes inzake voortplanting, dat universeel behoort te gelden, is met de ChristenUnie in het kabinet niet veilig, blijkt hieruit. Deze partij weigert de autonomie van vrouwen te erkennen. Daarmee negeert zij het „essentiële menselijke vermogen”, om nogmaals Nussbaum te citeren, „te worden behandeld als een waardig wezen wiens waarde gelijk is aan die van anderen”.

Het recht op zelfbeschikking van vrouwen geldt over nationale grenzen heen, los van etniciteit, cultuur of godsdienst, het is de enige mogelijkheid om te voorkomen dat vrouwen worden behandeld als een middel tot een doel, zoals de macht en lust van anderen.

Ik ontken niet dat culturele en religieuze normen van even grote invloed zijn op de ontrechting van vrouwen als de beestachtige ongetemde natuur van mannen. Ongetwijfeld bestaat er tussen die natuur en die normen een oorzakelijk verband. Maar noch de natuur, noch de imam en de evangelische voorganger geven mannen het recht vrouwen een levenswijze te dicteren of over hun voortplanting te beschikken.

Misschien is het beest in de vrouw wel dat zij zich láát temmen.