Goden van Europa

In de roman Boze Geesten vertelt Fjodor Dostojevski dat de goden van landen verschillen. De god van Rusland is niet de god van Frankrijk. Mooi inzicht. Het verklaart veel.

De god van de Duitsers is niet de god van de Fransen. De god van de Nederlanders is niet de god van de Belgen. De god van de Engelsen lijkt niet op de goden van het Europese vasteland. De god van de joden is niet de god van de Christenen. En dan is de god van de katholieken ook nog eens een andere god dan die van de protestanten. En ze zijn lastig, die goden, ze willen allemaal op hun eigen manier worden vereerd. De een wil zoveel mogelijk goud en heiligen in zijn kerken, de ander voelt zich thuis in een sobere tempel. Dan zijn er nog goden die van opzwepende muziek houden, terwijl andere juist genieten van Gregoriaanse zang.

Zo hebben de goden het Europese continent eeuwenlang verdeeld gehouden en kettingreacties van vervolgingen en oorlogen in werking gezet. De god van de katholieken wilde vereerd worden door de god van de protestanten, de god van Frankrijk door de god van Italië.

Was een van die goden de drijvende kracht achter de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, achter het Europese eenwordingsproject?

De paus vindt van wel, hij miste zijn god in de verklaringen die het 50-jarig bestaan van de EU vierden. Hij vreest een Europese identiteitscrisis wanneer we de christelijke wortels vergeten. In onze zoektocht naar eenheid vergeten we de universele christelijke waarden.

Maar we vergeten niets. We noemen zijn god niet, omdat al die verschillende goden, met verschillende nukken, Europa juist verdeeld hielden. We noemen zijn god niet, omdat de nadruk op de christelijke god een kunstmatig conflict schept met de Turken die weer een andere god hebben. We noemen hem niet, omdat we blij zijn dat er ten minste één gemeenschap is die het geloof niet als leidraad neemt in haar zoektocht naar eenheid. Het Europese project is kansrijk omdat alle goden mee mogen doen. Zolang ze hun mond maar houden.

Menno van der Veen

Publicist en programmamaker bij de Balie in Amsterdam.