De magische hype van een vierkant

Een bijzonder magisch vierkant, bedacht door drie scholieren, werd vorige week landelijk nieuws als ‘wereldsensatie’. Het bleek een zeepbel. De wetenschapper: ‘De wiskunde heeft dit nodig’.

Margriet van der Heijden

Over een ding zijn ze het allemaal eens. De drie scholieren die vorige week in het nieuws kwamen met hun HSA (ook wel Heel Speciale Attractie) magisch vierkant, hebben een bijzondere prestatie geleverd en zijn wiskundig heel creatief geweest. Maar dat NOVA, het NOS-journaal en allerlei kranten meteen op de stoep stonden bij Jesse Hoekstra (17), Willem Schilte (17) en Petra Alkema (15)? Nee, dat was buiten proportie.

,,Wat een toestand”, zegt Jan van de Craats, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en de Open Universiteit. „Ik ben bang dat het uit de hand is gelopen.” Zijn collega, de wiskundige Herman te Riele van het Centrum voor Wiskunde en Informatica in Amsterdam, had geregeld gekromde tenen bij de berichtgeving. „Aandacht voor wiskunde is goed, maar dit had niet in de krant gehoeven.”

,,Een klein berichtje in het wetenschapskatern was gepast geweest,” zegt Klaas Landsman, hoogleraar wiskunde in Nijmegen. „Of geen berichtje.”

Toch was juist Landsman donderdag, de dag nadat de leerlingen hun werk gepresenteerd hadden, uitgebreid op radio en tv. „Ongelooflijk”, zei hij om zes uur op het NOS-radiojournaal. „Het is zo dat eeuwenoude problemen of nooit worden opgelost of door wiskundigen die al heel beroemd zijn, en in dit geval gaat het om drie scholieren waarvan er eentje pas vijftien is.” Later op de avond riep hij in NOVA het college van bestuur op om het collegegeld van deze scholieren kwijt te schelden als ze in Nijmegen wiskunde zouden gaan studeren.

„Mijn optreden was dubbelzinnig”, zegt hij nu. „Ik zat in een spagaat. Ik vond dat de leerlingen een fantastische prestatie hadden geleverd, en wilde hen niet voor de camera afvallen. Maar ik vond ook dat voor de wiskunde de vondst niet belangrijk was: ik zag dat het een zeepbel was. ”

De leerlingen hadden in de maanden daarvoor een masterclass gevolgd bij dr. Arno van den Essen, wiskundige aan de Radboud Universiteit Nijmegen en expert op het gebied van de magische vierkanten. Het is een van de activiteiten waarmee de RU bij scholieren de belangstelling voor wiskunde wil vergroten, want dat vak lijdt onder een gebrek aan animo.

De leerlingen waren op zoek gegaan naar een vierkant van 12 bij 12 waarin de rangschikking van de getallen voldoet aan dezelfde eisen als in de magische vierkanten die natuurwetenschapper en politicus Benjamin Franklin 250 jaar geleden (op een avond) maakte.

Dat vonden ze niet, maar wel een ander vierkant. „Arno van den Essen was er helemaal lyrisch over”, zegt Lex Plantaz, afdelingsleider van het Dominicus, die op maandag al een paar kranten een persbericht stuurde..

De bijgevoegde toelichting die Van den Essen op 13 maart schreef, straalt dat uit. Dat het geen echt Franklin-vierkant is, schrijft hij, wordt ruimschoots gecompenseerd door andere magische eigenschappen. „In mijn ogen gaat het om het meest magische vierkant dat in 5.000 jaar magische vierkanten maken is gemaakt.”

„Dat vind ik nog steeds”, zegt Van den Essen nu. ,,En dat heb ik op woensdagavond bij de presentatie ook verteld aan een aanwezige ouder die bij het ANP werkte en die een bericht wilde maken. Ik heb gezegd dat het een sensatie was in de wereld van de magische vierkanten. In het bericht is dat toen een ‘wereldsensatie in de wiskunde’ geworden. Maar dat heb ik nooit gezegd.”

Had hij niet het gevoel dat de combinatie ‘eeuwenoud raadsel’, ‘scholieren’ en ‘sensatie’ via het ANP tot veel aandacht zou kunnen leiden? „Nee, dat heb ik helemaal niet voorzien. Anders was ik ook niet naar Parijs vertrokken met mijn mobiel uit.”

Zo kwamen de cameraploegen bij hoogleraar Klaas Landsman terecht, die ook masterclasses geeft op scholen en die bij de RU verantwoordelijk is voor dergelijke projecten. Juist deze maand schreef hij in het vakblad Nederlands Archief voor de Wiskunde hoe belangrijk het is scholieren voor het vak te enthousiasmeren.

„Klaas heeft geprobeerd het in goede banen te leiden”, denkt wiskundige Van de Craats, „maar het is zijn eigen leven gaan leiden.” Jammer, vindt hij. „Voor Arno van den Essen zijn de vierkanten zijn hele leven, maar in de wiskunde als geheel gaat het maar om een kruimeltje. Het is recreatieve wiskunde, geen grensverleggende wiskunde aan het front van de wetenschap.” Te Riele van het CWI valt hem bij. „De vondst is niet te vergelijken met zoiets als de oplossing van het Poincaré-vermoeden of de stelling van Fermat. Het is geen probleem waarover wiskundigen zich eeuwen het hoofd hebben gebroken. Het ligt in de sfeer van puzzeltjes – en die vinden wiskundigen ook wel leuk, maar dat is niet het belangrijkste in hun onderzoek.”

Landsman zelf kijkt met zeer gemengde gevoelens terug. „We staan behoorlijk in ons hemd. Als er een echte ontdekking uit Nijmegen komt, worden we weggehoond.”

Dat hij vrijdagmorgen in De Volkskrant de vondst alsnog relativeerde, kwam te laat. Vooral voor de leerlingen die deze wending met verwondering aanzagen. Landsman: „Maar ik heb gelukkig kunnen uitleggen dat mijn verschillende uitspraken op subtiele manier toch in harmonie waren. En gratis colleges verdienen ze nog steeds.”

En Van den Essen? „Als ik de balans opmaak ben ik tevreden. Want het is en blijft een sensatie in de wereld der magische vierkanten. En publiciteit voor de wiskunde is goed. We staan niet vaak in de krant, omdat meestal niet is uit te leggen waar het over gaat. Maar dit snapt ook het grote publiek in een paar seconden. Dus als je dan de kans hebt om in de media te komen, moet je die aangrijpen.”

„De wiskunde heeft dat nodig: Er wordt op alle mogelijke manieren bezuinigd, en dat leidt tot de wantoestand waarin goede jonge mensen weg moeten omdat er geen geld is. Het is goed als ook dat, via dit nieuws, weer eens in de aandacht komt.”