Te veel vitamine radicalenschade

Vitaminepillen zijn niet goed voor de gezondheid. Dat concluderen Deense onderzoekers die alle wetenschappelijke studies naar vitaminepillen met elkaar hebben vergeleken. Paulus Lips

In tegenstelling tot wat veel mensen geloven, leidt het gebruik van zogeheten anti-oxidante supplementen niet tot een langer en gezonder leven. Integendeel: het gebruik van beta-caroteen, vitamine A of vitamine E zou de sterftekans zelfs met vijf procent kunnen verhogen (Journal of the American Medical Association, 28 februari).

De meta-analyse is gebaseerd op 68 wetenschappelijke onderzoeken waaraan in totaal 230.000 mensen mee deden. De gemiddelde leeftijd van de deelnemers was 62 jaar. Tweederde van hen was gezond, de rest leed aan uiteenlopende ziekten. De onderzochte voedingssupplementen (de vitamines A, C en E, bèta-caroteen en selenium) werden in verschillende combinaties gemiddeld drie jaar gebruikt.

Frans Kok, hoogleraar voeding en gezondheid aan de Universiteit van Wageningen: “Tien jaar geleden dachten we dat anti-oxidanten bepaalde ouderdomsziekten zoals kanker zouden kunnen voorkomen. Dit onderzoek toont definitief aan dat deze middelen voor gezonde mensen zinloos en zelfs schadelijk kunnen zijn.”

Er is echter ook kritiek op het onderzoek. De 68 onderzoeken waarop de meta-analyse gebaseerd is, verschillen sterk van elkaar. Alle ziekten, de verschillende doseringen en alle deelnemers, ziek of gezond, zijn op één hoop gegooid. Zo varieerde de dosis van de gegeven supplementen van één tot vierhonderd maal de Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid en was het leeftijdsverschil tussen de jongste en de oudste deelnemer 85 jaar. De auteurs hielden geen rekening met deze verschillen.

kanker

De afgelopen jaren werd in minder grote onderzoeken ook al aangetoond dat anti-oxidanten geen effect hebben op het voorkomen van kanker of andere ziekten bij gezonde mensen. Voor Aalt Bast, hoogleraar humane toxicologie aan de Universiteit van Maastricht, was dat geen verrassing. “Om baat te hebben bij inname van extra anti-oxidanten moet je óf ziek zijn óf een chronisch tekort aan deze stoffen hebben. Gezonde mensen krijgen genoeg van deze stoffen met het eten binnen. Bijna alle studies hebben het gebruik van supplementen onderzocht onder gezonde mensen en bij hen kan dat zelfs schadelijk zijn. Bovendien hebben veel onderzoeken extreem hoge doseringen anti-oxidanten aan de deelnemers gegeven, zonder eerst de veiligheid hiervan te testen. Ook dat levert extra schade op. Een Fins onderzoek onder rokers is hier een voorbeeld van. Dat onderzoek is meegenomen in de meta-analyse. Door te veel bèta-caroteen te geven, hadden de supplementgebruikers een 17 procent hogere kans om te sterven.”

Kok bevestigt dit. “Het maakt nogal uit of je van een vitamine de normale hoeveelheid of vierhonderd maal de aanbevolen dosis neemt. In het eerste geval kan het waarschijnlijk geen kwaad, in het tweede zeker wel. Door de grote verschillen tussen de onderzoeken vind ik de algemene conclusie dat de sterfte door vitaminesupplementen vijf procent toeneemt niet te rechtvaardigen.”

Proefdieronderzoek toont aan dat schade door een teveel aan anti-oxidanten op twee manieren ontstaat. Ten eerste blijkt een hoge dosis anti-oxidanten paradoxaal genoeg het aantal radicalen juist te bevorderen. Ten tweede kun je ook te veel radicalen wegvangen. In te lage concentraties is in de cel een groot aantal chemische reacties, waaronder immuunreacties, niet meer mogelijk. Ook daardoor kan een cel schade oplopen.

Bast: “Wie het Deense onderzoek leest, zou kunnen denken dat anti-oxidanten niet werken en alleen maar kwaad doen. Zo is het niet. Bij gezonde mensen is er een juiste balans tussen anti-oxidanten en vrije radicalen. Maar bij bepaalde ziekten bestaat een relatief tekort aan bepaalde anti-oxidanten. Aanvulling hiervan zou van groot belang kunnen zijn.”

Zo blijken rokende mannen die extra vitamine E slikken een iets kleinere kans op prostaatkanker te hebben. En vitamine C beschermt een beetje tegen maagkanker bij mensen die een ontsteking van het maagslijmvlies hebben.

chemotherapie

Er zijn meer toepassingen bij patiënten. Doxorubicine, een veelgebruikte chemotherapie tegen kanker, beschadigt vaak het hart. Uit proefdieronderzoek blijkt nu dat gelijktijdig gebruik van anti-oxidanten deze schade vrijwel volledig kan voorkomen.

Ander onderzoek richt zich op sarcoïdose, een auto-immuunontsteking die vooral de longen aantast. Bast: “Als patiënten bepaalde anti-oxidanten innemen, zie je dat de hoeveelheid stoffen die de ontsteking veroorzaken sterk afneemt. Wat het effect hiervan op de lange termijn betekent en of het veilig is, gaan we onderzoeken. Specifieke patiëntengroepen kunnen dus gebaat zijn bij anti-oxidanten. Maar voor de gemiddelde Nederlander die redelijk eet, blijf ik gebruik ontraden.”