Land zonder Bildung

Cynthia Ozick: Erfgenamen van een glinsterende wereld. Vertaald door Rob Kuitenbrouwer. Houtekiet, 302 blz. € 27,95

Als de 18-jarige Rose reageert op een advertentie voor ‘assistente’ van een net uit Duitsland gevluchte godsdiensthistoricus heeft ze geen idee in welke wereld ze terechtkomt. We schrijven New York, halverwege de jaren dertig. Zij, de vertelster van dit uitzonderlijk mooi geschreven boek, trekt in bij het gezin Mitwisser: de tirannieke en grotendeels wereldvreemde vader Rudolf, zijn in deze nieuwe wereld, ’dieses Land ohne Bildung’, wegkwijnende vrouw Elsa en hun vijf kinderen, van wie Anneliese, de oudste, onderwijs van haar vader krijgt. Mitwissers specialisme, of beter gezegd zijn obsessie, zijn de Karaïeten, een kleine joodse sekte die een letterlijke interpretatie van de Schrift voorstond.

Zorgvuldig doserend beschrijft Ozick de beklemmende spanningen binnen dit geïsoleerd levende gezin en laat ze Rose geleidelijk deelgenoot worden van de geheimen die hun immigrantenbestaan verduisteren. Dat blijkt allemaal te maken te hebben met ene James, hun weldoener, beheerder van een immens fortuin dat vergaard werd door zijn vader als auteur van een serie boeken waarin zijn zoon als de Berenjongen werd geportretteerd. De Berenjongen onderhoudt het gezin en daarmee Mitwissers obsessie, maar zijn motieven zijn niet louter altruïstisch: hij gaat er uiteindelijk met Anneliese vandoor, maar pleegt zelfmoord net als ze zijn kind blijkt te dragen.

Uiteindelijk bezwijkt Mitwisser, niet alleen door de vernedering vanwege het feit dat hij zijn dochter heeft ‘verkocht’, maar vooral onder de ‘zwaarte’ – en tegelijk het besef van nutteloosheid – van zijn onderzoek. Ozick illustreert er op een fraaie manier mee hoe het pragmatische, op het heden gerichte karakter van Amerika het uiteindelijk wint van de oude wereld.

Cynthia Ozick heeft met deze indringende roman een nieuw hoogtepunt aan haar oeuvre toegevoegd. Het enige bezwaar dat ik tegen het boek kan inbrengen is dat Ozick misschien te veel wil, waardoor er geen ruimte is voor enige ontwikkeling van Rose’ karakter. De sfeer binnen het Mitwisser-huishouden is met zulke krachtige, bijna angstwekkende details neergezet dat de hoofdstukken rondom de Berenjongen wat bleekjes afsteken. Hij is ook een minder interessant karakter, uiteindelijk, en de aanloop naar zijn zelfgekozen dood is nogal willekeurig getoonzet. Ook andere hoofdpersonen hadden beter figuranten kunnen blijven. Maar dit zijn kanttekeningen, bij een roman met een bijna ouderwets grootse allure.