Dromen van politiek is zo gek nog niet, Wouter

‘De Wouter Tapes’ bevestigt het beeld van Wouter Bos als man zonder eigenschappen.

Maar zonder ideologie en visie loopt het voortbestaan van de PvdA gevaar.

Het meest verontrustende van de documentaire De Wouter Tapes, waarvan de VPRO maandagavond deel 1 uitzond, is dat Wouter Bos ook na vier tropenjaren in de landelijke politiek nog steeds oogt als een man zonder eigenschappen. In de discussie na afloop van de persviewing werd hij als een ‘zoekende leider’ gekwalificeerd. Zoals bekend wil hij zelf een ‘bindende’ leider zijn, maar om te kunnen binden, moet je wél eerst iets hebben gevonden. ‘Samen zoeken’ is misschien een motiverend parool voor wetenschappers, maar niet voor een politieke partij.

De bijna exhibitionistische openheid van de documentaire maakt de hoofdpersoon sympathiek maar kwetsbaar. Geen enkele Nederlandse partijleider na Fortuyn laat zich zó in de kaart kijken. Het is ondenkbaar dat Marijnissen of Balkenende zich aan dezelfde dodelijke transparantie zou onderwerpen.

Bos lijkt op een kruispunt te staan. Hij is een heel eind gekomen met de ideologische vernieuwing van de PvdA. Het nieuwe Beginselmanifest van 2005, belangrijke speeches en artikelen over solidariteit, staatsschuldfetisjisme en ‘mild’ populisme, een mooie Algemene Beschouwing in september 2006 over de Nederlandse Droom, het felle debat met Verdonk over het integratierapport-Blok, zijn ideeën over de ‘scandinavisering’ van de verzorgingsstaat – Bos kan er niet van beschuldigd worden een ‘idool zonder ideeën’ te zijn.

Tegelijkertijd is het verontrustend als hij, gevraagd naar zijn politieke motieven, zegt dat hij niet droomt van politiek („Ben je gek zeg!”), maar die vooral opvat als „problemen oplossen zodat mensen het een beetje beter hebben”. Hij wordt kriegel van verwijten dat dat niet groots genoeg is. Dat doet denken aan zijn eerdere uitspraak dat „we geen behoefte meer hebben aan ideologie, daarvoor is de wereld te ingewikkeld”.

Toch zal het zo moeten. Bos wordt helaas niet geholpen door die spindocterige klankbordgroep om hem heen die vooral bezig lijkt met de vraag hoe slogans overkomen in de media.

Een grondprobleem van de PvdA is haar bijna bewust gecultiveerde geheugenverlies: het gebrek aan aansluiting met de ‘draagkracht’ van de ideologische, sociaal-democratische tradities. Denk aan de wat wanhopige interventie van Frans Timmermans (tegenwoordig staatssecretaris voor Europese Zaken) wanneer Bos niet goed weet te vertellen wat hem drijft: „Het gaat ons toch om de solidariteit? Daar zijn we toch voor opgericht?”

Inderdaad, dat is de crux. Maar gaat het hier om solidariteit in de zin van ‘volkseenheid’ of solidariteit in de zin van sociale rechtvaardigheid en de opheffing van de tweedeling tussen (kans)armen en (kans)rijken? Hier ligt een belangrijke ideologische keuze.

Wat in de ‘Wouter Tapes’ ook duidelijk wordt, is dat de harde, op de man gespeelde campagne Bos veel meer heeft geraakt dan hij zelf dacht. Hij is inderdaad geen ‘rat’ , in de definitie van fractievoorzitter Jacques Tichelaar. Tekenend is het fragment waarmee de documentaire begint en eindigt. Bos vraagt zich op zijn nieuwe werkkamer af of hij misschien niet gelukkiger is als vice-premier en minister van Financiën dan als premier. Is hij wel een echte machtspoliticus die ‘voor goud’ gaat en voor dat doel af en toe een schop kan uitdelen?

Het socialisme van Bos mist een machtsperspectief. Het lijkt een socialisme zonder vijanden. Maar het integratieprobleem in Nederland gaat niet alleen over de arme, cultureel ‘vreemde’ onderklasse maar ook over de nieuwe bovenklasse van witte rijken die zich steeds minder van de Nederlandse samenleving aantrekt. Soms is het nodig om de volkseenheid te verbreken en ouderwetse ‘klassenstrijd’ te leveren, bijvoorbeeld tegen deze nieuwe kapitalistische machtsvorming en geldzucht.

Wouter Bos heeft de brug tussen geest en macht en tussen socialisme en liberalisme nog niet gevonden. Het gevaar van regeringsdeelname is dat de ideologische vernieuwing in de PvdA stagneert. Wil de PvdA overleven, dan moet er een groter verhaal komen.

Dick Pels is voorzitter van de links-liberale denktank Waterland.

Bekijk deel 1 van De Wouter Tapes op vpro.nl/tegenlicht