Eerst handelen, dan uitleggen

De politie ontruimde dinsdag met getrokken wapens een school.

Overdreven machtsvertoon of gewoon verstandig?

Vijftig agenten, van wie een aantal uitgerust met automatische wapens en kogelwerende vesten binnen no time ter plekke. Had zich binnen de muren van scholengemeenschap Zadkine een zelfmoordterrorist verschanst? Was het schoolplein nabij station Hofplein de afgesproken ontmoetingsplaats van rivaliserende voetbalhooligans?

Eén ding is zeker, concludeerde Peter Lamers, lid van het schoolbestuur van de 3.000 leerlingen tellende MBO-scholengemeenschap, aan het einde van een tumultueuze dinsdagmiddag: „Het leek vandaag wel een onaangekondigde openbare oefening, waarbij de school fungeerde als decor en wij als figuranten.”

Wat was er gebeurd? De politie van de regio Rotterdam Rijnmond had dinsdagmiddag één van de drie Zadkine-dependances aan de Benthemstraat ontruimd. Er werden elf jongens aangehouden, in leeftijd variërend van vijftien tot twintig jaar. Eén van hen had een vuurwapen op zak. Hij werd niet in de school aangetroffen, maar daarbuiten, op het Hofplein. Aanleiding voor dit politieoptreden: een handgemeen voor de school waarbij een 21-jarige jongen – geen leerling van de school, bleek later – in zijn been werd gestoken.

Bij die ontruiming ging een arrestatieteam met getrokken wapens en blaffende honden het gebouw binnen en kamde het uit, lokaal voor lokaal. „Iedereen werd zonder pardon op straat gezet, inclusief docenten. En ons eigen beveiligingspersoneel zelfs als eerste”, vertelde Lamers. De bewuste dependance telt ruim vierhonderd leerlingen.

De kritiek van Peter Lamers haalde dinsdagavond en woensdagochtend vrijwel alle media. Ook doordat een cameraploeg van NOS Headlines toevallig aanwezig was en beelden maakte. Het politieoptreden riep herinneringen op aan Pijnacker, waar in mei 2006 de politie met stokken en schilden optrad tegen feestgangers. En aan de Utrechtse wijk Ondiep, waar een agent deze maand een bewoner doodschoot, wat leidde tot hevige rellen. Treedt de politie niet te snel en te robuust op?

Wat zegt de politie zelf over het incident in Rotterdam? De eerste melding kwam dinsdag binnen rond de klok van half twee, vrijwel direct nadat de eerste schermutselingen waren begonnen: er was een grote vechtpartij gaande. Vier agenten in twee politiebusjes namen als eerste poolshoogte. „Wat zij aantroffen, was een onoverzichtelijke bende: scholieren die in paniek waren en ooggetuigen die verklaarden dat één of meerdere daders met een vuurwapen weer terug de school waren ingevlucht”, zegt politiewoordvoerster Evy Elschot.

Vooral die laatste mededeling was voor de meldkamer aanleiding om met groot materieel uit te rukken. Een arrestatieteam (twaalf man) was binnen een half uur ter plekke. „We hebben in een split second moeten beslissen, maar dat is ons vak’’, zegt Elschot, die er dinsdag zelf ook bij was. „Op kritieke momenten moet je niet te veel nadenken, maar vooral doen, als je begrijpt wat ik bedoel.”

Jaap Timmer, universitair docent criminologie en onderzoeker bij het Centrum voor Politiewetenschappen, begrijpt heel goed wat Elschot bedoelt. Hij promoveerde twee jaar geleden aan de Universiteit van Amsterdam op de dissertatie Politiegeweld. Geweldgebruik van en tegen de politie.

„Wat had de politie anders moeten doen?”, vraagt hij. „Alleen de toiletten controleren op eventuele vuurwapengevaarlijke verdachten? Als de politie met drie wijkagenten naar binnen was gegaan, en die vechtpartij was ongelukkigerwijs ontaard in een gijzeling – wat heel goed mogelijk is in zulke gevallen – dan waren de gevolgen niet te overzien geweest.”

Ter illustratie wijst Timmer op een voorval dezelfde dag in Den Haag, waarbij „een simpele overval” (een mislukte winkeldiefstal) uitmondde in een gijzeling in een woonhuis. De gijzeling werd door een arrestatieteam snel beëindigd. Timmer: „Als er maar de geringste aanwijzing van een vuur- of steekwapen is, en zeker bij een school, dan gaan alle alarmbellen af. De politie neemt dan geen risico. Voor de eigen veiligheid, maar juist ook met het oog op de veiligheid van anderen, zoals in dit geval honderden leerlingen. Een gijzeling in een school, uitgevoerd door een verdachte die zelf ook in paniek is – dat is de nachtmerrie van iedere politieman.”

Maar een arrestatieteam in een middelbare school is wel uniek. Scholen zijn niet gewend agenten met getrokken wapens binnen te hebben, arrestatieteams zijn niet gewend aan onderwijzend personeel dat wil overleggen.

Zadkine-bestuurder Lamers meent dat de politie dinsdag de onrust vergrootte, door „met groot machtsvertoon in te grijpen”. Elke „poging tot een dialoog” van het schoolbestuur werd in de kiem gesmoord. „Het is dat wij zelf besloten om de leerlingen in de andere twee gebouwen binnen te houden en door te gaan met lesgeven, maar stel dat we dat niet hadden gedaan: wat dan? Dan was de chaos helemaal niet meer te overzien geweest, vrees ik.”

Vooral het feit dat het arrestatieteam ook de „vijf à zes van onze eigen beveiligers hardhandig buiten de deur zette”, bevreemdt Lamers. „Dat zijn professionele beveiligers, aangevuld met leerlingen die bij ons de opleiding beveiliging volgen. Die weten van de hoed en de rand. Maar in plaats van hun hulp in te roepen, moesten ook zij van de politie opkrassen. Het zal allemaal wel zo in de protocollen staan, maar of dat nu zo moet? Die leerling-beveiligers hebben in elk geval een buitengewoon interessant practicum gehad.”

Gistermorgen kwam de politie aan de directie en de leerlingen van de school uitleg geven. Toen pas hoorde het schoolbestuur van het gerucht dat er jongens met een vuurwapen de school in zouden zijn gevlucht. Lamers begrijpt het nu wat beter. „Maar ik ben nog steeds niet volledig overtuigd van het nut van de actie.”

Onderzoeker Timmer daarentegen typeert het optreden van de Rotterdamse politie als „een tikje overdonderend, maar wel heel verstandig”. Hij sluit niet uit dat de gekozen aanpak verband houdt met de moord, nu ruim drie jaar geleden, op docent Hans van Wieren in de kantine van het Haagse Terra College.

Timmer: „ De politie grijpt nu misschien wat eerder en wat steviger in, omdat men niets aan het toeval wil overlaten. En zo hoort het ook: eerst handelen, dan pas uitleg geven. In die volgorde. Vergeet niet dat de maatschappij vandaag de dag eist dat de politie stevig ingrijpt. Maar dan gebeurt het een keer, en is het volgens sommigen wéér niet goed.”

Tot die critici behoort burgemeester Ivo Opstelten in elk geval niet. Hij bracht gistermiddag een bezoek aan de Zadkine-scholengemeenschap. Zijn conclusie, nadat hij zich door alle betrokken partijen had laten informeren: „De politie is kordaat en doortastend opgetreden.”

Rectificatie / Gerectificeerd

In het artikel ‘Eerst handelen, dan uitleggen’ (22 maart, pagina 4 en 5) werd www.arrestatieteam.nl een eigen site van de politie genoemd. Dat is niet het geval. De maker maakt zich op de site niet bekend. Verder werkt de geciteerde onderzoeker Jaap Timmer niet bij de vakgroep Criminologie van de Vrije Universiteit, maar is hij hoofddocent bij de Faculteit Sociale Wetenschappen.