Een waas tussen lens en oog

In het documentaireprogramma Holland Doc komt komende maand viermaal Afrika voorbij. Vanavond is Photo Souvenir te zien, met de vroeger gevierde fotograaf Koudjina in Niger. Hij heeft staar, foto’s maakt hij allang niet meer.

Rotterdam, 22 maart. - Philippe Koudjina is fotograaf in Niamey, Niger – maar fotograferen doet hij allang niet meer. Hij heeft staar. „Kent u dat? Er hangt een waas tussen u en mij”, zegt hij in de documentaire Photo Souvenir, die vanavond wordt uitgezonden op Nederland 2. Zijn ene been is korter dan de ander. Hij schuifelt met krukken over straat, om vervolgens zijn met de hand aangedreven invalidenkar op een kruispunt te parkeren. Daar zit hij de hele dag, af en toe knikkebollend.

In 1999 is hij geschept door een – onverzekerde – auto. „Terwijl ik in het ziekenhuis lag, werden mijn beste camera’s gestolen. Hasselblad en Beaulieus, alleen de Polaroids lieten ze liggen, want daarvoor kun je hier geen filmpjes krijgen. Daarom loop ik nu op straat te bedelen.” Koudjina, in 1940 geboren in Togo uit Beninese ouders, woont nu in een stoffig, armoedig hok zonder ramen in Niamey. Zijn vrouw verliet hem, de mensen lopen hem op straat voorbij, alleen zijn zoontjes houden hem gezelschap.

Ooit had Koudjina tientallen camera’s en was hij een gevierd fotograaf. Sterker, hij was dé sterfotograaf van Niamey en omstreken. Zijn hoogtijdagen waren in het post-onafhankelijke Niger, de jaren ‘60 en ‘70. Op 3 augustus 1960 droeg Frankrijk de macht over aan de eerste president, Hamani Diori. Een tijd van optimisme begon. Niger was toen rijk, door de opbrengst van het pas ontdekte uranium. De hoofdstad had een bruisend nachtleven vol rock-‘n-roll en verliefde stelletjes die allemaal op de foto wilden. In zwart-wit legde Koudjina de „vreugde van de jeugd” vast. Soms moest hij wel naar zes feestjes tegelijk. Zijn jeugdvriend Ousmane Gindo zegt: „Voor Philippe is fotografie geen liefhebberij. Het is liefde.”

„In de jaren ‘60 geloofden ze in de toekomst van Afrika”, zegt de Franse curator André Magnin in Photo Souvenir. Magnin is de ‘ontdekker’ van fotograaf Malick Sidibé, die net als Koudjina in de jaren ‘60 en ‘70 in zwart-wit de stralende jeugd en het nachtleven vastlegde, maar dan in Bamako, Mali. De foto’s van Sidibé hangen in Franse topgaleries en worden inmiddels voor duizenden euro’s verkocht. De Franse modeontwerpster Agnes B. spreekt lyrisch over Sidibé’s foto’s. ,,Ik weet niet waarom”, zegt jeugdvriend Ousmane bedachtzaam, „maar Fransen kopen graag oude foto's.”

Zou Koudjina een nieuwe Sidibé kunnen zijn? In de documentaire zie je hoe een Franse journalist en een bevriende fotograaf een poging wagen om Koudjina aan de vergetelheid te ontrukken. De negatieven die er nog zijn worden uit een oude, uit elkaar vallende kast gehaald. Met de afdrukken gaat Andre Magnin op audiëntie bij Agnes B. „Niger is een van de armste landen van de wereld, maar de foto’s laten een tijd zien waarin Niger nog geloofde in zichzelf”, doceert hij terwijl de modeontwerpster door de foto’s bladert. „Heel teder”, zegt ze beleefd.

Maar kopen doet Agnes B. niet. „Jammer dat ze het niet wil hebben'', zegt Jean-Louis Saporito later, verslagen. En daarmee lijkt de kans op een sprong naar de kunstelite voor Koudjina verkeken.

Photo Souvenir, dat op het Nederlands Film Festival 2006 een Gouden Kalf won, is opgenomen in 2005. Daarna hebben de documentairemakers Paul Cohen en Martijn van Haalen geprobeerd om een oogoperatie voor Koudjina’s staar te regelen. En dat lukte, vertelt regisseur Cohen. „Koeriersbedrijf DHL Nederland was bereid om de operatie te sponsoren.” Een oogoperatie, daarmee zou Koudjina opnieuw kunnen zien en misschien, ook weer gaan fotograferen.

Maar uiteindelijk wilde de hoofdpersoon zelf niet mee naar de dokter. Was het angst voor het ziekenhuis? „Misschien denkt hij dat God alles regelt; Koudjina is na zijn ongeluk zwaar katholiek geworden”, zegt Cohen. Maar hij heeft geen telefoon of e-mail, ik heb geen contact. Ik hoop dat het hem goed gaat.”

Photosouvenir is te zien om 22.50 uur op Nederland 2.