Vandaag is het lente! Toch?

De laatste weken beschreef next hier het fenomeen ‘lente’.

Slot: lente in de filosofie

Vanaf maandag de nieuwe rubriek: Morgen wil ik...

Vandaag is het lente! Toch?

Een scepticus zou zeggen: ‘Ach, lente is slechts een woord en vandaag maar een datum. Mensen maken begrippen. Begrippen vormen zinnen. En die zinnen verwarren wij dan weer met waarheden.’

Een pragmaticus zou zeggen: ‘Natuurlijk is het vandaag lente! Zo hebben wij dat afgesproken. Vinden we handig. In Australië zien ze dat anders. Daar vinden ze het nu nog te koud.’

Een realist zou zeggen: ‘Vandaag is het lente. Dat is een feit.’

Wát is lente? Of filosofischer gezegd: wat is tijd? De filosoof Parmenides (5de eeuw v. Chr.) stelde onomwonden vast dat tijd „een illusie” was. De Griekse wijsgeer Antiphon (ook 5de eeuw v. Chr.) noemde tijd niet meer dan „een concept of een maat”. En Immanuel Kant (1724-1840) zag tijd als „een product van het denken”; een manier om de wereld te aanschouwen, te ordenen en vervolgens te bevatten.

De realisten concludeerden daarentegen, evenals Isaac Newton, dat tijd ‘werkelijk’ was. Die werkelijke tijd, zo werd de gangbare gedachte, was de ‘meetbare’ tijd. Deze wiskundige opvatting vierde hoogtij tijdens de industriële revolutie: met behulp van tijd konden fabrieken ‘efficiënt’ worden ingericht. ‘Tijd’ werd ‘geld’.

Nu nog is de zogenoemde klokketijd het gangbare tijdsbegrip. „We praten over tijd in termen van nut: als iets waar je efficiënt mee kan omgaan, iets dat je zelfs kan sparen”, zegt Pieter Pekelharing, docent filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. „Het vervelende aan deze opvatting van tijd is dat ze op gespannen voet staat met creativiteit. Het is een instrumenteel tijdbegrip: op tijdstip één doe je dat, op tijdstip twee doe je dat. Dat laat geen ruimte voor vernieuwing.”

En is de lente niet juist het seizoen van de vernieuwing? De bomen gaan bloeien, de bloemen komen uit, de zon gaat schijnen. Realisten doen de lente ogenschijnlijk tekort. Pekelharing: „De lente is geen punt in de tijd. Het is zelfs geen verzameling punten. Het is méér dan dat.”

Maar wát?

Een romanticus zou zeggen: ‘Het is altijd lente.’ Vanaf vandaag.