Hij huilde toen zij het parlement binnenkwam

De Europese Unie bestaat vijftig jaar. Een oude politieke rot uit Frankrijk en een jonge politica uit Roemenië maken de balans op. En blikken vooruit: Europa moet méér zijn dan alleen een gemeenschappelijke markt.

„We hebben sterkere economische groei nodig. Dé manier om dat te bereiken is minder regulering en meer liberalisering”, zegt de pas aangetreden europarlementariër.

„Pas toch alstublieft op, open uw ogen”, waarschuwt de oude politieke rot. „U hebt nog weinig tijd gehad om zich internationaal te oriënteren. Maar wat bijvoorbeeld nu in de Verenigde Staten gebeurt is weinig hoopgevend. Het kapitalisme is niet zaligmakend.”

Híj huilde toen zíj begin dit jaar, met nog 52 collega’s uit de twee nieuwste Europese lidstaten, met ceremonieel vertoon de plenaire zaal van het Europees Parlement in Straatsburg werd binnengeleid. Zij voelde op dat moment, terwijl ze achter de nationale Roemeense vlag liep, alleen maar trots.

Hij was premier van Frankrijk toen in 1989 in Roemenië de gehate Nicolae Ceausescu werd verjaagd. Zij was in die tijd studente en zag hoe in haar land een eind kwam aan ruim veertig jaar communistische dictatuur.

Michel Rocard en Adina Valean. De één 77 jaar en een heel politiek leven achter zich. De ander net 39 jaar en nog een politiek leven voor zich. Hij socialist, zij liberaal. Beiden treffen elkaar in een van de modern vormgegeven spreekcabines buiten de vergaderzaal van het Europees Parlement in Straatsburg.

Ze hadden nog niet eerder kennisgemaakt. Maar als ze na afloop van het gesprek afscheid nemen, geeft hij heeft haar twee zoenen. „Altijd leuk om nieuwe collega’s te ontmoeten”, zegt de Fransman en beent weg.

Wat beiden denken bij het woord Europa, luidt drie kwartier eerder de eerste vraag. Met hun antwoorden ligt de generatiekloof direct op tafel. Hij refereert aan idealen, zij komt met praktische zaken. „De betekenis van het woord is veranderd”, stelt Rocard teleurgesteld vast. „Het Europese project, waarvan Frankrijk tot de pères fondateurs behoorde, was expliciet bedoeld om een politieke unie tot stand te brengen. Een federatie van in vergaande mate geïntegreerde staten, die niet alleen op economisch terrein zouden samenwerken, maar ook op het gebied van buitenlandse politiek en defensie. Dit idee van de politieke unie hebben de Britten vakkundig om zeep geholpen. Hun doel is steeds geweest om Europa van verdere samenwerking af te houden. Alleen de gemeenschappelijke markt, dat vonden de Britten voldoende. Ze zijn daar uitstekend in geslaagd.”

Adina Valean vraagt begrip voor haar minder gepassioneerde benadering. „We zijn een land dat volop in ontwikkeling is. De mensen zoeken naar een beter leven. Europa betekent voor ons: welvaart en vrijheid plus de garantie dat het communisme niet meer kan terugkeren.”

Rocard: „Ik kan alleen maar respect hebben voor uw wens om de democratie te consolideren en van welvaart te genieten. Maar u zult ook ontdekken dat die dingen niet zo simpel zijn.”

U ziet te veel ongebreideld kapitalisme?

Rocard: „Om te kunnen leven moeten we goederen produceren en verspreiden. Kapitalisme is een manier om dat in vrijheid te kunnen doen. Maar het is óók een vaag begrip. Het gereguleerde kapitalisme van de jaren vijftig en zestig was heel efficiënt. Toen hadden we volledige werkgelegenheid, hoge economische groei en geen financiële crises. En wat hebben we nu? Instabiliteit, langzame groei en geen zekerheid meer op werk.”

Valean: „Ik hoop echt dat nieuw bloed in de Europese Unie een bijdrage zal leveren aan economische groei. In Roemenië bedraagt deze nu 7,7 procent. Dat is veel hoger dan het Europese gemiddelde. Wij hebben diverse liberaliseringen ingevoerd en de economische resultaten waren direct zichtbaar.”

Rocard: „Maar het kapitalisme is geen stabiel, permanent systeem. Het verandert steeds en het ontwikkelt zich nu niet in de goede richting. Met de oude lidstaten hebben we tot 1975 een periode van volledige werkgelegenheid gekend. We zijn dat vergeten. De laatste dertig jaar is er wereldwijd veel veranderd. Dat heeft mede geleid tot een onacceptabel werkloosheidsniveau. Hetzelfde kan uw land te wachten staan.”

Bent u jaloers op het enthousiasme dat in Roemenië voor Europa bestaat?

Rocard: „Ik ben juist blij! Kijk, ik ben van 1930. Mijn middelbare school heb ik gedaan tijdens de bezetting door de nazi’s. Dat is allemaal voorbij dankzij Europa. Er zijn formidabele prestaties geleverd. Wat ik hoop is dat dit enthousiasme voor Europa behouden blijft.”

Valean: „Mensen van mijn generatie voelden zich twintig jaar geleden nog alsof ze in een gevangenis zaten opgesloten. Het naast ons gelegen Europa was het voorbeeld van vrijheid. Vrijheid was ook het enige waar we aan dachten. Niet aan Europa als politieke constructie.”

Kan Europa emoties losmaken?

Rocard: „Dat deed het. Maar onze politieke zwakte heeft ertoe geleid dat er nog nauwelijks iets gebeurt. Kijk naar Afrika. We konden het drama in Joegoslavië niet voorkomen en nog altijd leveren we nauwelijks een bijdrage aan het oplossen van het conflict in het Midden-Oosten.”

Adina Valean geeft toe: „Europa is meer dan de interne markt alleen, we moeten ook oog hebben voor de basiswaarden die ons in Europa hebben samengebracht. Voor de bescherming van het klimaat en het tegengaan van de terrorismedreiging is een meer gemeenschappelijke buitenlandse politiek van de Europese landen wenselijk.”

Rocard veert op: „Goed om iemand uit Roemenië zo te horen praten. Welkom!”

Eerdere bijdragen uit de reeks over vijftig jaar Europese integratie zijn te lezen op: www.nrc/EU50