Vriendschap en seks in Voskuil voor gevorderden

J.J. Voskuil: Onder andere.Portretten en herinneringen. Van Oorschot, 430 blz. € 27,50

Eerst een waarschuwing vooraf: de ‘nieuwe Voskuil’ is niet geschikt voor beginners. Wie zijn romans Bij nader inzien en Het Bureau over Maarten Koning ongelezen heeft gelaten zal aan Onder andere geen touw kunnen vastknopen. In de teksten figureren hij en zijn vrouw Lousje onder hun eigen namen, terwijl de vrienden met wie zij hun onnavolgbare gesprekken voeren genoemd zijn naar de personages uit Bij nader inzien.

Buitengewoon verwarrend allemaal voor wie niet weet wie Henriette Fagel is of meneer Beerta, maar voor liefhebbers van Voskuils oeuvre is deze bundeling herinneringen een must. De stukken vullen een aantal witte plekken op in het leven van J.J. Voskuil alias Maarten Koning, dat we tot in detail denken te kennen, maar waarvan we nauwelijks iets weten.

Wat weet Voskuil eigenlijk over zichzelf? Dat hij verlegen is, gereserveerd en een neurotische persoonlijkheid heeft, die hij eindeloos op de snijtafel legt en genadeloos probeert te analyseren. Uit deze bundel blijkt dat zijn opvoeding een niet geringe rol heeft gespeeld bij die geremdheid. Zo had zijn vader een hekel aan volksdansen, omdat hij daar te puriteins voor was. Ballet noemde hij ‘homoseksueel gehuppel’.

Zoals in al zijn werk draait het in Onder andere om vriendschap. Aan veel vriendschappen in zijn leven is een einde gekomen omdat anderen de eisen die hij aan vriendschap stelt schonden. Zo eindigde een vriendschap met Steven Buis in 1962, toen hij hem na het afronden van Bij nader inzien samen met Lousje opzocht. ‘De ontvangst was niet hartelijk. We konden alleen mee-eten als we het zelf betaalden.’ Ik kan mij voorstellen dat zoiets voor vrijwel iedereen een reden is een vriendschap te beëindigen, behalve dan voor Voskuil. Elders in het boek bekent hij dat als hij iemand een fles wijn had gegeven, de lege fles mee terugnam. ‘Voor het statiegeld’

Logisch dat Voskuil zich geen raad wist met de zwierige hartelijkheid die hij en zijn vrouw ondervonden van uitgever Geert van Oorschot, die zijn debuutroman Bij nader inzien uitgaf. Het portret dat hij van Van Oorschot schetst is meesterlijk, maar geeft tegelijkertijd een scherp beeld van Voskuils eigen falen op het gebied van vriendschap. Aan zijn relatie met de legendarische uitgever kwam een einde toen die ongezouten kritiek leverde op zijn tweede roman Binnen de huid, een boek dat nog altijd niet is uitgegeven

Het moet verschrikkelijk zijn te behoren tot de ‘vrienden’ van Voskuil. Hij portretteert de arme drommels in al hun gekte en geeft zonder scrupules hun intiemste confidenties prijs. Maar hoe je daar ook moreel over oordeelt, het levert keer op keer weer grandioze literatuur op.

Elsbeth Etty