King

Toen ik twee jaar geleden door Harlem liep, wees mijn gids op een winkelpand waar Martin Luther King in 1958 was neergestoken. Ik keek er van op. King, in Harlem belaagd, dat was me ontgaan.

Ik vergat de kwestie, maar dankzij een recente tv-uitzending van Andere Tijden over King kwam ze weer boven. King had een litteken opgelopen in de vorm van een kruis, begreep ik, voor hem een soort symbolische wenk van God.

Wie had hem aangevallen?

Hij vertelde er zelf over in zijn befaamde ‘Moutaintop-rede’ op 3 april 1968 in Memphis. Hij zat op een zaterdagmiddag in een boekwinkel in Harlem zijn eerste boek te signeren. Een vrouw – zwart en dementerend – vroeg hem: „Bent u Martin Luther King?” Hij zei ja, zonder op te kijken. Het volgende moment voelde hij een klap tegen zijn borst. Het mes van de vrouw miste de aorta op een haar(vat) na. King mocht blijven leven.

Hij moet een van de meest bedreigde leiders zijn geweest die er ooit geleefd hebben. Honderden doodsbedreigingen ontving hij, en bij zijn huis in Mongomery ontplofte een bom.

In die ‘Mountaintop-rede’ slaat hij retorische munt uit de bedreigingen. Het mes was in zijn borst vlak naast zijn hart blijven steken, één beweging had hem fataal kunnen zijn. Hij vertelt dat de New York Times na de steekpartij in Harlem had geschreven: „Hij zou gestorven zijn als hij geniesd had.”

Hij kreeg telegrammen van de president en de vice-president van de Verenigde Staten. Wat erin stond, dat weet hij niet meer, zegt hij, maar wél kan hij zich nog goed herinneren wat die leerlinge van de White Plains High School hem schreef: „Ik schrijf u alleen maar om te zeggen hoe blij ik ben dat u niet geniesd heeft.”

Vervolgens begint hij zes alinea’s met de woorden: „Als ik geniesd had, zou ik niet in Selma zijn geweest en had ik de Grote Beweging daar niet gezien.” En: „Als ik geniesd had, zou ik niet in Memphis zijn geweest….” Enzovoorts.

Hoor zijn stem erbij en je weet: dit is de ware retoriek.

Sommige van die redevoeringen zijn te bekijken op YouTube op internet. De ‘I-had-a-dream-rede’ uiteraard, maar er is ook een minstens zo indrukwekkend fragment te vinden onder „How long not long martin luther king”. We zien hier King op z’n best. Omringd door instemmend mompelende getrouwen op het podium vraagt hij de menigte telkens luidkeels hoe lang de onderdrukking van de zwarten nog mag duren: „How long? Not long!” Gevolgd door een zinnetje als: „Because no lie can live forever!”

Retoriek is manipulatie, met alle griezelige effecten van dien, maar ik moet bekennen dat ik er veertig jaar later nog steeds met kippenvel naar zit te luisteren. Dat geldt vooral ook voor die formidabele ‘Mountaintop-rede’ in Memphis. Daarin vertelt hij dat al die bedreigingen hem niets meer kunnen schelen („I am not fearing any man!”), dat hij even over de ‘mountaintop’ heeft mogen kijken, „and I’ve sééééén the promised land..”, dat zij dat land zullen bereiken, maar „I may not get there with you.”

De volgende dag werd hij op het balkon van zijn hotel in Memphis doodgeschoten.

Als ik in stijl mag eindigen: Because no man can live forever.