De buitenstaanders komen niet aan de macht

De SP was een grote winnaar bij de provinciale verkiezingen. Maar volgens Jan Marijnissen wordt zijn partij buiten het bestuur gehouden. „Dit is een aanfluiting voor de democratie.”

den haag, 20 maart. - Dit weekend ging het mis in Groningen. Na twee dagen van openbare gesprekken besloot de PvdA niet door te onderhandelen met de SP, de grote winnaar van de Provinciale Statenverkiezingen van 7 maart. De PvdA, ondanks verlies nog altijd de grootste, gaat een college vormen met het CDA en de ChristenUnie.

Volgens PvdA-onderhandelaar William Moorlag waren er „onoverbrugbare verschillen van mening” met de SP. De PvdA wil glastuinbouw in de Eemshaven, de SP niet. De PvdA wil een Zuiderzeelijn, de SP niet. William Moorlag: „Het passeren van de SP was een zuiver rationele afweging. De SP was tot concessies bereid, maar andere partijen zaten dichter bij ons. Het CDA en de ChristenUnie schurkten naadloos tegen de PvdA aan.”

Sterker nog, zegt statenfractievoorzitter van de SP Kees Swagerman, „voor een poep en een scheet waren CDA en ChristenUnie bereid aan te schuiven”. Swagerman is teleurgesteld dat de SP, die van 6 naar 15,9 procent van de stemmen klom, opzij is gezet. „In de achterban van de PvdA klonk de laatste weken de roep om met ons samen te werken. Maar de bestuurders gaven niet thuis.”

Dit weekend publiceerde SP-leider Jan Marijnissen op zijn weblog een in zijn ogen verontrustend overzicht. In alle provincies, schrijft Marijnissen, heeft de SP veel gewonnen. Maar zijn partij doet in de meeste provincies niet mee aan de onderhandelingen voor de collegevorming. Alleen in Noord-Brabant en Utrecht wordt serieus gepraat, verder worden de socialisten „buiten het bestuur gehouden”. Marijnissen op zijn weblog: „Het steeds terugkerende argument: ‘We zien het niet zitten’.”

Vorig jaar won de SP ook al fors bij de gemeenteraadsverkiezingen en de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Toch breekt de SP niet door als machtspartij. In 22 van de ruim 450 gemeenten zit de partij nu in het college van burgemeester en wethouders. Niet één burgemeester of commissaris van de koningin is van SP-huize. En deelname aan een kabinet met het CDA ketste al af na verkennende gesprekken.

Ook tot de provinciebesturen lijkt de SP nauwelijks te kunnen doordringen. Partijsecretaris Hans van Heijningen zegt dat de SP er „in de helft van de provincies zomaar uit is gegooid”. „Ik vind het een aanfluiting voor de democratie. Als ik de redenen hoor waarom wij worden gepasseerd, dan denk ik: ze moeten zich schamen.” Van Heijningen denkt dat niet alleen inhoudelijke afwegingen een rol spelen. „Wij zijn de buitenstaanders en beginnen over de buitenlandse reisjes en onkostenvergoedingen. Daar zitten ze niet op te wachten.”

Volgens Jos Kuijs, wetenschappelijk medewerker van het Centrum voor Lokaal Bestuur van de PvdA, is de landelijke coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie een belangrijke factor in de formaties van provinciebesturen. „Het CDA heeft in de meeste provincies ‘de lead’ omdat het nog steeds de grootste partij is. Zij willen de PvdA landelijk niet voor het hoofd stoten, dus dat is een logische partner in de provincie. Als de SP dan ook nog mee zou besturen, zou de signatuur voor het CDA te links worden, net zoals dat landelijk een barrière was.” Dus, zegt Kuijs, is in de provincies de ChristenUnie de voor de hand liggende derde partij. „Ook al omdat zij hebben gewonnen deze verkiezingen.”

Naast Groningen is de PvdA alleen in Drenthe nog de grootste partij. In theorie kan de PvdA daar de SP nog vragen mee te besturen, maar Kuijs denkt niet dat dat gebeurt. „De PvdA wil graag de coalitie met de VVD voortzetten, en dan is, opnieuw, de SP geen logische keuze als derde partij.” Kuijs vindt het „begrijpelijk” maar niet terecht dat Marijnissen doet alsof de SP nog altijd de underdog is die ‘zomaar’ buiten spel wordt gezet. „Ze zijn al lang niet klein meer, maar willen die positie als imago behouden.”

In Noord-Brabant en Utrecht praat de SP nog mee, al zijn de onderhandelingen in Noord-Brabant in een pril stadium. De SP is er de tweede partij geworden, met 12 zetels. Aan het eind van de week wil informateur Wim van de Donk (CDA) een advies uitbrengen.

De SP is er positief over het formatieproces. „Hier is volgens mij geen cordon sanitaire”, zegt de fractievoorzitter van de SP, Nico Heijmans. De grootste partij, het CDA, heeft al laten weten het ‘signaal van de kiezer’ over de SP serieus te willen nemen. Maar het zou wel een kleine revolutie zijn, want CDA, PvdA en VVD besturen samen al 33 jaar de provincie.

Peter van Heeswijk, de CDA- voorzitter in Noord-Brabant, wil geen niet-onderhandelbare punten noemen. Maar hij zegt wel dat „de afgelopen jaren een hoop beleid is gemaakt waar de SP het niet mee eens was. In brede zin zou dat een breekpunt kunnen zijn.”

De SP wil dat de verrommeling van het landschap stopt in Noord- Brabant. „Dat is belangrijk, maar niet per se een breekpunt”, zegt Heijmans. „Je kunt bijvoorbeeld onderhandelen over de snelheid van maatregelen, en de omvang.”

Het heeft Heijmans verbaasd hoe snel partijen in ander provincies ‘nee’ hebben gezegd tegen de SP. Dat gebeurde niet op basis van de inhoud, is zijn indruk. „Ze durven het gewoon niet aan. En of dat nou komt door angst, of dat het afgesproken werk is, wil ik even in het midden laten.”