Woest klinkt de lente

Langere dagen, jonge eendjes: nrc.next plaatst het fenomeen ‘lente’ in het aardse bestaan (en daarbuiten).

Vandaag: klassieke muziek

Hoe klinkt de lente? Componisten vertalen het herfsttij vaak in weemoedige, romantische liederen over vergankelijkheid. De winter, zoals in Vivaldi’s vier jaargetijden (Le quatro stagioni, 1725) of Haydns Die Jahreszeiten (1801), klinkt somber, guur en onheilspellend. De zomer is loom, warm, vol en rijp; zwanger van kleuren en geuren. Maar de lente spreekt het meest tot de verbeelding. Zij staat voor het ontwaken, het nieuwe leven. Lentesymfonieën, zoals Symphonie nr. 1 van Robert Schumann, zijn dan ook vrijwel altijd vrolijk en opgewekt. Violen imiteren het kwinkeleren van vogeltjes, licht pianogetingel verklankt de dartele passen van het lam; harp of hobo het zachte ruisen van pril lenteloof.

Maar de lente kan ook minder lieflijk zijn. Igor Stravinsky associeerde de lente met de dood, vertaald in woedende bekkens en onheilspellende paukenslagen. Zijn ballet Le sacre du printemps (1913) verbeeldt een heidens lenteritueel waarbij een jonge maagd wordt geofferd. Het stuk brak radicaal met alle heersende muziekconventies; de première in mei in het Parijse Théâtre des Champs-Elysées veroorzaakte het grootste muziekschandaal van de twintigste eeuw.

Van tevoren had de Parijse beau monde gebeefd van opgewonden verwachting. Men hulde zich in de chicste kleding; kaarten waren twee keer zo duur als normaal. Toen het werd geconfronteerd met Stravinsky’s ongekend woeste, dissonante klanken die uitmonden in een chaotische kakofonie was het publiek dan ook diep verontwaardigd. Tegenstanders zouden hebben gefloten en gejoeld, terwijl voorstanders klapten en juichten, daarbij de muziek geheel overstemmend. Sommige toeschouwers zouden elkaar in het gezicht hebben gespuugd of zelfs met elkaar op de vuist zijn gegaan.

En Stravinsky zelf? Die had het allemaal voorzien, sterker: hij was erop uit geweest. Met zijn opvatting dat kunst niet alleen moest onderwijzen of moraliseren, maar ook zelf recht-streeks moest raken en choqueren, toonde hij zich een van de eerste vertolkers van een moderne kunstopvatting. Zo bezien vormt de lente van Stravinsky de bloederige geboorte, niet alleen van een nieuw seizoen, maar ook van een nieuwe kunstvorm.