‘Wie neutraal was hoorde er niet bij’

Vijfentwintig jaar geleden werden vier Nederlandse journalisten vermoord in El Salvador. Afgelopen weekeinde vond een discussie plaats over journalistiek engagement.

Amsterdam, 19 maart. - Vier Nederlandse verslaggevers zijn op weg naar een afspraak met strijders van de linkse guerrillabeweging FMLN. Het is 17 maart, 1982. In El Salvador maakt de tv-ploeg in opdracht van de IKON een reportage over de – bij voorbaat al corrupt geachte – verkiezingen in het Midden-Amerikaanse land. Een paar uur later zijn de journalisten dood. Ze sterven in de kogelregen van een legereenheid. In een VN-rapport uit 1993 staat dat ze door de inlichtingendienst en militairen in een hinderlaag waren gelokt en zijn vermoord.

Wereldwijd was de moord op de IKON-ploeg groot nieuws. In Nederland gingen mensen de straat op om tegen de moord op de verslaggevers en de dood van duizenden Salvadoranen te protesteren. Tegelijk rees de vraag of Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemse en Hans ter Laag in de Salvadoraanse burgeroorlog partijdig waren geweest. Leefden ze te veel mee met de onderdrukten? Namen ze daardoor te veel risico’s? In Nederland ontstond een debat over engagement in de journalistiek.

Marc Broere, journalist bij het maandblad onzeWereld, vindt de discussie over hoe betrokken je als journalist mag zijn nog net zo actueel als 25 jaar geleden. Als een van de organisatoren van het symposium ‘Overleven verplicht’ wil hij het thema nieuw leven inblazen en daarvoor waren afgelopen zaterdag Nederlandse journalisten, filmmakers, politici en wetenschappers in De Balie in Amsterdam uitgenodigd.

„Koster was niet partijdig. Hij paste keurig hoor- en wederhoor toe”, vindt Broere. Hij trok deze conclusie op basis van oud filmmateriaal van en over Koster. „Koster stelde gedurfde, brutale vragen, ook aan de machthebbers”, zegt Broere. „Hij was in eerste instantie gewoon een goed vakman en geen activist.”

Op het symposium komen veel emoties los en aanwezigen worstelen zo met hun eigen vragen. Familieleden vragen zich af wie van de vier journalisten uiteindelijk de beslissing heeft genomen om toch door te gaan, ondanks waarschuwingen. Collega’s van de vermoorde journalisten discussiëren onder leiding van Frénk van de Linden over engagement toen en nu in de journalistiek en vragen zich af of betrokkenheid onverenigbaar is met professionele objectiviteit.

Jan van der Putten, in de jaren zeventig en tachtig correspondent in Latijns-Amerika, vindt dat de werkelijkheid in de tijd dat Koster verslag deed vanuit El Salvador veel simpeler was dan nu. De Koude Oorlog was volop aan de gang. Mensen dachten veel meer in termen van goed en kwaad. „Als journalist was je toen tegen destructie en voor het leven”, zegt Van der Putten. „Als je in die tijd neutraal was, hoorde je er niet bij.”

Tegenwoordig is de werkelijkheid veel complexer, vinden ook de andere leden van het discussiepanel: Harm Ede Botje, José Zepeda, Sonja ter Laag en Job de Haan. „Nu zie je journalistiek engagement ook aan de rechterkant. Vijfentwintig jaar geleden was dit aan links voorbehouden.” In hoeverre hebben jullie zelf aandacht besteed aan zaken die verzetsstrijders in een minder gunstig daglicht plaatsten”, wil Van der Linden nog weten.

Job de Haan, hoofd radio IKON: „Als journalist ben je niet loyaal aan een politieke partij, maar aan je eigen principes. Je bent kritisch ten opzichte van iedereen.”

Lees het laatste artikel van Koos Koster via nrc.nl/nieuwelinks. Daar is ook een link naar het VN-rapport over de moorden te vinden.