‘Loyaal aan principes’

Zaterdag werd de moord herdacht op vier Nederlandse journalisten 25 jaar geleden in El Salvador.

Hoe ver mag een geëngageerd journalist gaan?

Amsterdam. - 17 maart 1982, El Salvador. Vier Nederlandse verslaggevers zijn op weg naar een afspraak met strijders van de guerillabeweging FMLN. De tv-ploeg maakt in opdracht van de IKON een reportage over de – bij voorbaat al corrupt geachte – verkiezingen in het Midden-Amerikaanse land. Een paar uur later zijn de journalisten dood. Ze sterven in de kogelhagel van een legereenheid. In een VN-rapport uit 1993 staat dat ze door de inlichtingendienst en militairen in een hinderlaag waren gelokt en zijn vermoord.

Wereldwijd was de moord op de IKON-ploeg groot nieuws. In Nederland gingen mensen de straat om tegen de moord op de verslaggevers en de dood van duizenden Salvadorianen te protesteren. Tegelijk rees de vraag of Koster en kompanen in het Salvadoriaanse conflict partijdig waren geweest. Leefden ze te veel mee met de onderdrukten? Hadden ze daardoor te veel risico’s genomen? In Nederland ontstond een debat over engagement in de journalistiek. Ben je nog professioneel als je partij kiest, ook al is het voor de zwakkeren en armen in de samenleving?

Marc Broere, journalist bij het maandblad onzeWereld, vindt de discussie over hoe betrokken je als journalist mag zijn nog net zo actueel als 25 jaar geleden. Als een van de organisatoren van het symposium ‘Overleven verplicht’ wil hij het thema nieuw leven inblazen en daarvoor waren afgelopen zaterdag Nederlandse journalisten, filmmakers, politici en wetenschappers in De Balie in Amsterdam uitgenodigd om te praten over engagement in de journalistiek toen en nu.

Net als in Nederland hebben zaterdag ook in El Salvador journalisten stilgestaan bij de moord op de vier IKON-verslaggevers. Lokale journalisten en correspondenten van internationale media herdachten de omgekomen Koos Koster, Hans ter Laag, Jan Kuiper en Joop Willemsen in de crypte van de kathedraal van de hoofdstad San Salvador.

„Koster was niet partijdig. Hij paste keurig hoor- en wederhoor toe”, vindt Broere. Hij trok deze conclusie op basis van oud filmmateriaal van en over Koster. „Koster stelde gedurfde, brutale vragen, ook aan de machthebbers”, zegt Broere. „Hij was in eerste instantie gewoon een goed vakman en geen activist.”

Hans van Gerven, de verslaggever die in 1982 de lijken van de journalisten identificeerde: „De IKON-ploeg bestond uit harde werkers die de waarheid probeerden te achterhalen.” José Zepeda van de Wereldomroep ergert zich zelfs aan artikelen waarin steeds dezelfde vraag centraal staat: zijn de vier journalisten destijds niet te ver gegaan? „Dat is niet de essentie van het verhaal”, zegt hij. Maar wat is de essentie dan wel?

Op het symposium komen veel emoties los en aanwezigen worstelen ieder zo met hun eigen vragen. Familieleden vragen zich af wie van de vier journalisten uiteindelijk de beslissing heeft genomen om toch door te gaan, ondanks waarschuwingen. El Salvador-specialisten verbazen zich erover dat vandaag de dag nog maar relatief weinig aandacht aan Latijns-Amerika wordt besteed. Collega’s van de vermoorde journalisten discussiëren onder leiding van Frénk van de Linden over engagement toen en nu in de journalistiek en vragen zich af of betrokkenheid onverenigbaar is met professionele objectiviteit.

Jan van der Putten, in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw correspondent in Latijns-Amerika: „Deze discussie is al heel vaak gevoerd.” Wat kan een zaal vol journalisten er dus aan toevoegen? De vraag beantwoorden wat er in de 25 jaar is veranderd. Van der Putten vindt dat de werkelijkheid in de tijd dat Koster verslag deed vanuit El Salvador veel simpeler was dan nu. De Koude Oorlog was volop aan de gang. Mensen dachten veel meer in termen van goed en kwaad. „Als journalist was je toen tegen destructie en voor het leven”, zegt Van der Putten. „Als je in die tijd neutraal was, hoorde je er niet bij.”

Tegenwoordig is de werkelijkheid veel complexer, vindt ook het discussiepanel dat verder bestaat uit Harm Ede Botje, José Zepeda, Sonja ter Laag en Job de Haan. „Nu zie je journalistiek engagement ook aan de rechterkant. Vijfentwintig jaar geleden was dit aan links voorbehouden.”

In hoeverre hebben jullie zelf aandacht besteed aan zaken die verzetsstrijders in een minder gunstig daglicht plaatsten”, wil Van der Linden nog weten. Job de Haan, hoofd radio IKON: „Als journalist ben je niet loyaal aan een politieke partij, maar aan je eigen principes. Je bent kritisch ten opzichte van iedereen.”

Lees het laatste artikel van Koos Koster via nrc.nl/nieuwelinks. Daar is ook een link naar het VN-rapport over de moord te vinden.