De raketten zijn weer terug in Europa

Europa heeft plotseling weer een rakettenkwestie.

Rusland keert zich fel tegen een Amerikaans raketschild boven Europa. Duitsland probeert de zaak te sussen.

De raketten zijn er weer. In politiek Berlijn circuleert dezer dagen vocabulaire dat herinnert aan de donkere dagen van de Oost-West-tegenstelling. Aan de tijd dat er nog een Muur door Berlijn liep. Bedreiging. Wapenwedloop. Afweerschild. Radarpost. Kernkop. Ballistic missile.

„We hebben geen behoefte aan nieuwe raketten in Europa”, zei bijvoorbeeld SPD-voorzitter Kurt Beck dit weekeinde.

De kwestie werd vorige maand opeens actueel in München. Op een conferentie van regeringsleiders en defensiespecialisten richtte de Russische president Poetin een aantal verbale pijlen op een Amerikaans afweersysteem voor raketten, het Ballistic Missile Defense System (BMD). Het raketafweersysteem, dat nog ontwikkeld wordt, moet de VS beschermen tegen raketten uit zogenoemde schurkenstaten als Noord-Korea en Iran.

Poetin schilderde het Amerikaanse initiatief echter af als een regelrechte bedreiging voor Rusland. Het zou niet alleen een defensief systeem zijn tegen Aziatische landen, maar ook het Russische rakettenarsenaal devalueren.

Poetin maakte er ook een punt van dat onderdelen van het systeem in Polen (tien raketten) en Tsjechië (een sterk radarstation) gestationeerd zullen worden. Het Amerikaanse afweersysteem was nooit een geheim, maar dankzij Poetin staan de raketten opeens boven aan de politieke agenda.

Volgens defensiespecialisten, zoals Henning Riecke van de Duitse vereniging voor buitenlandse politiek (DGAP), hoeft Rusland zich niet direct bedreigd te voelen door het Amerikaanse systeem. Poetin had in München een heel ander belang. „Poetins overdreven toespraak had vooral tot doel over dit onderwerp een kloof te forceren tussen Europeanen en Amerikanen. En daar is hij tamelijk goed in geslaagd.”

Poetin heeft een heikel onderwerp uitgegraven en tegenstellingen aangescherpt. De VS versus Rusland. Rusland versus zijn voormalige vazalstaten Polen en Tsjechië. De nieuwe EU-lidstaten Polen en Tsjechië versus NAVO-partners die niet erg gelukkig zijn met het Amerikaanse solo-optreden. Amerika versus Europa.

Midden tussen al die fronten staat de Duitse bondskanselier. Toevallig is Duitsland net dit voorjaar voorzitter van zowel de Europese Unie als de G8, waarin zeven grote geïndustrialiseerde landen en Rusland overleggen over de wereldeconomie. Internationale disputen komen daardoor automatisch op het bord van Merkel.

Maar de kwestie roept ook de vraag op hoe Duitsland, Midden-Europese grootmacht, zichzelf ziet. Merkel heeft meer met de VS dan met Rusland, maar wil graag met beide bevriend blijven. Bovendien gelooft ze in een grotere rol voor Europa. De rakettenkwestie verplicht daarom tot omzichtig manoeuvreren.

Inmiddels is het raketschild geen abstract Star Wars-spel meer voor de professionals van het internationale overlegcircuit. Het binnenlandse politieke debat in Duitsland heeft zich over het onderwerp ontfermd.

Vrijwel dagelijks meldt zich een Duitse politicus met een opvatting over de nieuwe rakettenkwestie. Minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier (SPD) schreef gisteren in de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung dat het raketschild een belangrijke testcase is voor saamhorigheid in Europa. „De discussie is van strategisch belang. Hier wordt de bereidheid tot eerlijke samenwerking getest.”

In Steinemeiers SPD zijn de bezwaren tegen het systeem groot. De sociaal-democraten profileren zich steeds nadrukkelijker als partij voor vrede en ontwapening. De uitzending van Tornado-vliegtuigen voor verkenningsmissies in Afghanistan leverde vorige week in de Bondsdag zeventig tegenstemmen uit de SPD-fractie op. De SPD, die in de grote coalitie voortdurend zoekt naar manieren om zich te onderscheiden van de CDU, maakt van de raketten veel werk.

„Je loopt het risico dat je met een nieuw afweersysteem een nieuwe wapenwedloop provoceert”, zegt bijvoorbeeld politicoloog en SPD-afgevaardigde Rolf Mützenich tijdens een gesprek. „Tot nu toe ging men er altijd van uit dat er een systeem van wederzijdse afschrikking bestaat. Dat systeem wordt nu doorbroken. Voor de internationale politiek is dat een gevaarlijk uitgangspunt.”

Sociaal-democraten zijn ook gevoelig voor de Russische kritiek. Voormalig SPD-kanselier Schröder, die altijd al een bijzonder oog had voor Russische belangen, omschreef het Amerikaanse project als een poging Rusland te „omsingelen”. Schröders voormalige kabinetschef, Steinmeier, ijvert voor een inniger band tussen Europa en Rusland. Het raketinitiatief staat formeel los van Steinmeiers streven naar goed nabuurschap, ook neue Ostpolitik genoemd, maar een fikse ruzie met Poetin over Amerikaanse raketten in Polen is daarbij niet behulpzaam.

Bondskanselier Merkel en haar minister van Buitenlandse Zaken zouden het raketafweersysteem graag onder auspiciën van de NAVO zien. Merkel, eind vorige week: „Wij geven de voorkeur aan een oplossing in de NAVO en daarnaast een open discussie met Rusland.”

Een woordvoerder van secretaris-generaal De Hoop Scheffer zei daarop dat de NAVO zich niet zal bemoeien met bilaterale gesprekken tussen Europese landen en de VS. Maar De Hoop Scheffer zélf zei eerder dat de zaak binnen de NAVO geregeld moet worden.

Defensiespecialist Riecke verwacht niet dat het Amerikaanse systeem ooit deel zal uitmaken van het NAVO-arsenaal. „Veel NAVO-partners zijn niet bereid de hoge prijs te betalen die een strategisch afweersysteem vergt.”

Toch heeft Merkels voorstel een belangrijk voordeel: „Een discussie in de NAVO zou het wederzijdse wantrouwen kunnen wegnemen”, meent Riecke. „Het wantrouwen tussen Europa en de VS, én tussen Rusland en het Westen. „Het is een compromis waarmee je de Duitse bezorgdheid over Amerikaans solo-optreden kunt wegnemen.”