Rybka geeft de mens een voorgift

Soms is het beter om zonder dame te spelen. De koning heeft dan meer ruimte. De Estse grootmeester Ehlvest kreeg een lesje in het spelen met voorgift van schaakcomputer Rybka.

In het boek Meneer Caissa, dat Max Euwe samen schreef met Bob Spaak, vertelt hij een anekdote over Emanuel Lasker, die van 1894 tot 1921 wereldkampioen was. In 1924 was Lasker op weg naar New York, voor het grote toernooi dat daar zou worden gehouden. In de rooksalon van het schip bleef hij even staan bij het tafeltje van een hem onbekende heer die een schaakstelling bestudeerde.

„Schaakt u ook?”, vroeg de man. „Eens in de paar jaar”, antwoordde Lasker naar waarheid. De man stelde voor om een partijtje te spelen, maar omdat hij zichzelf als een sterke schaker beschouwde, wilde hij de dame voorgeven.

Zo ging het en Lasker slaagde er in om twee keer achter elkaar te verliezen, zonder argwaan te wekken. Toen zei hij dat hij tijdens die partijen de indruk had gekregen dat het een voordeel was om zonder dame te spelen, omdat de koning dan meer bewegingsvrijheid had. Mocht hij het nu zelf eens zonder dame proberen? Na enig tegensputteren gaf de man toe en de volgende twee partijen won Lasker met een dame achter, wat zijn tegenstander in grote verwarring bracht.

Het verhaal zou waar kunnen zijn, want Euwe was geen fantast en bovendien stond Lasker er om bekend dat hij graag naar het spel van slechte schakers keek, zoals anderen graag naar het raampje van een wasmachine kijken en patronen zien in de ronddraaiende kledingstukken.

In ieder geval zit er in de absurde gedachte dat het beter is om zonder dame te spelen een kern van waarheid verborgen: wie materiaal voorgeeft, wordt daarvoor enigszins gecompenseerd doordat hij iets meer bewegingsvrijheid krijgt.

Vorige week speelde de Estse grootmeester Jaan Ehlvest in het Amerikaanse stadje Potomac een match van acht rapidpartijen tegen Rybka, de sterkste schaakcomputer. Ehlvest kreeg in iedere partij een pion voor, steeds een andere. Het speeltempo was 45 minuten voor de hele partij plus 10 seconden per zet.

De ene pion is de andere niet. Zonder h-pion spelen is niet zo erg. De pionnenstelling blijft compact en de koningstoren heeft meteen een open lijn, zodat het voor de tegenstander moeilijk wordt om aan die kant te rokeren. Als de pionnenstelling een gebit is, zijn de a- en h-pion de verstandskiezen. Het is geen ramp om die kwijt te zijn. Een gat in het midden is ernstiger.

Het team van Rybka had goed over deze dingen nagedacht. Rybka had testpartijen gespeeld en voor de match tegen Ehlvest kreeg het een nieuw openingsrepertoire en nieuwe strategieën, speciaal bedacht voor het spelen met voorgift. Het programma liep op een snelle computer met vier processors. Bij Rybka namen ze de zaak serieus.

Ehlvest nam het minder serieus. Het kantoor van Rybka was vlak in de buurt van Virginia Beach, waar hij net een open toernooi had gespeeld, en hij zou veel geld krijgen als hij zou winnen. Hij waagde een kansje.

Dat geld konden de mensen van Rybka in hun zak houden. Na drie partijen had Ehlvest een belangrijk lesje geleerd, dat hij moest rokeren aan de kant waar Rybka geen vrije lijn had, maar toen stond hij al met 3-0 achter. Daarna ging het beter met hem en de eindstand was 5,5-2,5 voor Rybka.

Rybka - Ehlvest, derde partij, wit speelt zonder f-pion.

1. Pf3 d5 2. d4 Pf6 3. c4 e6 4. Pc3 Le7 5. e3 0-0 6. Ld3 c5 7. 0-0 Pc6 8. dxc5 Lxc5 Omdat Ehlvest al met 2-0 achter stond wilde hij niet het saaie eindspel na 8...dxc4 9. Lxc4 Dxd1 spelen. Anderen zouden dat om dezelfde reden juist wel gedaan hebben. 9. Ld2 a6 10. De2 La7 11. Tad1 De7 12. Kh1 dxc4 13. Lxc4 Pg4 14. h3 Pge5 15. Lb3 b5 . Dit wordt door Ehlvest afgekeurd. Na 15...Ld7 16. Pe4 Pxf3+ 17. Dxf3 f5 zou hem weinig gevaar dreigen en hij heeft nog steeds zijn pluspion. 16. Pe4 Lb7 17. Lc3 Lb8 18. Pfg5 h6 19. Dh5. Ehlvest schrijft dat hij hier geen goede verdediging meer voor zwart zag. Wat dreigt er eigenlijk? Zwarts volgende twee zetten zijn in ieder geval niet goed. 19...b4 20. Le1 Lc8 21. Lh4 f6

Zie nu het diagram rechts.

Het is opmerkelijk hoe snel wit een geweldige aanval heeft gekregen. 22. Pxf6+ gxf6 .Ook na 22...Txf6 23. Pe4 is wits aanval beslissend. 23. Pe4 Df7 24. Pxf6+ Kg7 25. De2 Na deze rustige terugtocht heeft zwart geen verdediging meer. 25...Dc7 26. Lc2 Kh8.

Na 26...Ta7 geeft mijn computer het grappige en ijzersterke 27. Lg5 aan. 27. Dh5 Pf7 Zo dreigt zwart nog even mat op h2, maar geen computer die daar invliegt. 28. Pg4

Zwart gaf op.