Huisbezoek alleen als er verdenking is

AOW’ers hoeven niet meer bang te zijn dat er zomaar een sociaal rechercheur op de stoep staat om te controleren of zij niet stiekem samenwonen.

Een 65-plusser die alleen woont, krijgt een AOW-uitkering van ruim 950 euro per maand. Wie samenwoont, krijgt 300 euro minder. Voor sommige AOW’ers is dat reden om niet op te geven dat ze samenwonen. Hetzelfde doet zich voor onder mensen die een nabestaandenuitkering ontvangen (ANW). De SVB spoorde vorig jaar in totaal 5,5 miljoen euro aan samenwoonfraude op. Het gemiddelde fraudebedrag per aangifte was zo’n 18.000 euro.

Sinds 1999 voert de SVB zo’n 900 onaangekondigde huisbezoeken per jaar uit om samenwoonfraude op te sporen. De rechtbank in Den Haag bepaalde gisterochtend dat dat niet meer mag. Een overwinning voor de ouderenbond ANBO, die het kort geding had aangespannen, mede namens 77 AOW’ers en ook ANW’ers.

Toch betekent het niet dat álle huisbezoeken van de SVB nu verleden tijd zijn. ANW’ers kunnen nog steeds een controleur op de stoep krijgen. De rechter oordeelde namelijk dat de ANBO wel belangenbehartiger is van mensen met een ouderdomspensioen maar niet van mensen met een nabestaandenpensioen. De uitspraak geldt daarom niet voor deze groep. En de SVB mag ook nog steeds op huisbezoek gaan bij AOW’ers als er een duidelijk vermoeden bestaat dat zij misbruik maken van hun recht op een uitkering.

Wat niet meer mag, zijn de steekproefsgewijze huisbezoeken die de SVB uitvoerde bij willekeurige AOW’ers. Deze huisbezoeken zijn volgens de rechter een „onaanvaardbare inbreuk op de persoonlijke levenssfeer”. Volgens de ANBO leidden ze tot grote onrust onder ouderen.

In het tijdschrift van de ouderenbond staat het voorbeeld van een 69-jarige man die vier nachten per week bij zijn 75-jarige vriendin bivakkeerde. De SVB concludeerde dat hij samenwoonde. De man moest bijna 30.000 euro terugbetalen en kreeg een taakstraf.

Het voorbeeld geeft volgens de ANBO aan dat er een grijs gebied is tussen alleenwonen en samenwonen. De bond wil met staatssecretaris Aboutaleb (Sociale Zaken, PvdA) overleg voeren over de regels die hiervoor gelden.

De SVB stelt dat de huisbezoeken altijd met de grootste zorgvuldigheid worden uitgevoerd. De medewerker die langsgaat moet zich altijd legitimeren en mag alleen naar binnen met toestemming van de bewoner. „De vragen worden aan de voordeur of aan de keukentafel beantwoord”, zegt een woordvoerder. „Er is geen sprake van een bezichtiging van het hele huis. Dat gebeurt alleen als er sterke vermoedens zijn van fraude. En dan moet de bewoner schriftelijk toestemming geven.”

De uitspraak die de rechtbank in Den Haag gisteren deed, strookt met een soortgelijke uitspraak van de rechtbank in Amsterdam van 7 september vorig jaar. Daarbij ging het om onaangekondigde huisbezoeken van de gemeentelijke sociale dienst aan bijstandsontvangers. De rechter oordeelde toen: „De overheid mag bij uitkeringsgerechtigden (...) niet zonder concrete aanleiding of verdenking inbreuk maken op het privéleven door onaangekondigde huisbezoeken.”

In deze laatste zaak loopt nog een hoger beroep. De uitspraak wordt eind april verwacht.