‘300’: oosterse orks vallen het Westen aan bij Thermopylae

Op basis van een stripverhaal verfilmde zombieregisseur Zack Snyder de slag bij Thermopylae. De nazaten van de Perzen zijn boos, maar is daar reden voor?

De slag waarin ze vochten werd vereeuwigd door de Griekse geschiedschrijver Herodotus. Hun vrijheidsdrang werd geprezen door grecofielen als Lord Byron en Victor Hugo. Hun last stand inspireerde schrijvers, filmers en stripmakers. En naar hun koning Leonidas werd zelfs een bonbonmerk genoemd.

Weinig historische figuren viel zoveel bewondering ten deel als de Spartanen die in 480 voor Christus de legers van koning Xerxes probeerden tegen te houden. Met driehonderd man verdedigden ze op het hoogtepunt van de Perzische oorlogen de bergpas, Thermopylae, die Noord- en Midden-Griekenland met elkaar verbond. Herodotus, die zoals veel antieke geschiedschrijvers telde volgens het principe één-twee-veel, schatte hun tegenstanders op meer dan twee miljoen; moderne historici nemen aan dat ongeveer honderdduizend Perzen zich tussen bergen en zee (tegenwoordig kilometers aangeslibd land) probeerden te wringen. Met moeite: als een Griekse verrader Xerxes niet een geheime pas door de bergen had gewezen, zouden ze er niet door zijn gekomen.

Heldenmoed, verraad en het conflict tussen Oost en West – het is geweldig materiaal voor een film. In 1962 waagde Rudolph Maté zich er al aan, maar zijn poging was ‘strictly cardboard’. Nu is er 300 van Zack Snyder, een verfilming waarin volop gebruik is gemaakt van de mogelijkheden die de moderne computertechniek sinds Gladiator biedt. Een film die als basis niet Herodotus of Hugo heeft, maar de baanbrekende graphic novel van Lynn Varley (tekeningen) en Frank Miller (bekend van Sin City).

Meteen nadat de film vorige week in Amerika in première ging, barstte de kritiek los – niet zozeer op de kwaliteit van de live action, maar op de manier waarop de Perzen geportretteerd zijn. Iraanse expats zijn een protestpetitie op internet gestart, de Iraanse regering noemt 300 zelfs onderdeel van een ‘culturele oorlog’ tegen Iran en heeft moslimlanden opgeroepen tot een boycot.

Storm in een glas water natuurlijk, want 300 is overduidelijk een bewegend stripverhaal, dat bovendien de hand verraadt van een regisseur die zijn sporen heeft verdiend met de remake van de klassieke zombiefilm Dawn of the Dead. Toegegeven, de Perzen zien er raar uit (en nogal wat zwarter dan je zou verwachten), en koning Xerxes oogt met zijn vele piercings als een verwijfde Yul Brynner. Maar eigenlijk vergeet je al bij de eerste beelden van de film dat je naar iets uit de verleden werkelijkheid zit te kijken. De associatie is eerder met The Lord of the Rings, waarvan de gruwelijke veldslagen (met veel in slowmotion opspattend bloed) duidelijk na-echoën. De elitetroepen van Xerxes hebben wel wat weg van de orks die de hobbits het leven zuur maken, terwijl de verrader Ephialtes gemodelleerd lijkt naar Gollem.

De mismaakte Ephialtes-figuur is trouwens heel wat interessanter dan de arrogante, schreeuwerige held van het verhaal, Leonidas (Gerard Butler). Bij Herodotus is hij in it for the money, maar bij Miller en Snyder krijgt hij een psychologisch profiel. Als zoon van een gevluchte Spartaanse vrouw (die haar zoon wilde bewaren voor het lot dat imperfecte baby’s in Sparta treft) wil hij niets liever dan zijn geboortestad dienen met zijn wapens. Als Leonidas hem dat weigert, meldt hij zich bij Xerxes.

Revisionisme, een andere kijk op de overbekende geschiedenis, mag je van 300 niet verwachten. De Spartanen zijn de good guys, en niet de brute vechtmachines (zonder gevoel voor individuele vrijheid) die ze in het echt waren. De Perzen zijn de dégénérés die ze in de ogen van de klassieke wereld al sinds de Griekse historici zijn. De stereotypen van de bedreigende, achterlijke oosterling zijn nu eenmaal ouder dan het presidentschap van George W. Bush.

Wat 300 het aanzien waard maakt voor anderen dan jongens van dertien (die de moordpartijen en bodybuildersposes ongetwijfeld ‘vet’ zullen vinden) zijn de gevechtshandelingen. Niet alleen is het indrukwekkend om de strategische positie van Thermopylae driedimensionaal voor je te zien, ook de ‘hoplietenfalanx’ van de Spartanen houdt de aandacht vast. En het hoogtepunt is de verbeelding van een van Herodotus’ beroemdste citaten: ‘Toen de Perzen hun pijlen afschoten, waren het er zoveel dat ze de zon verduisterden.’

‘300’ draait vanaf aanstaande donderdag in de Nederlandse bioscopen.