Vonnis losgeld Erkel helder, motivatie niet

Artsen zonder Grenzen krijgt van de Zwitserse rechter grotendeels gelijk in de twist over het losgeld dat voor Arjan Erkel is betaald. Maar wat bedoelt de rechter toch met die derde bepaling?

Eindelijk werden ze gisteren opgeroepen, bijna tien maanden na de laatste hoorzitting, de twee advocaten in de zaak-Erkel. In het imposante Palais de Justice van Genève wachtten ze met advocaten van andere zaken op hun beurt. Toen ze werden opgeroepen, las rechter Mirimanoff kort zijn vonnis voor over de losgeldzaak tussen de Nederlandse staat en Artsen zonder Grenzen. De advocaten maakten snel aantekeningen. Een schriftelijke versie én toelichting worden hun pas volgende week gestuurd. Na enige minuten stonden ze weer buiten.

Omdat iedereen het voorlopig moet doen met deze aantekeningen, zijn de feiten duidelijker dan de betekenis van dit vonnis. De politieke portee en de precedentwerking van deze zaak voor andere landen en hulporganisaties zijn groot, maar iedereen heeft moeite de clou te ontdekken. Vindt de rechter dat staten moeten betalen, als hun onderdanen die voor non-gouvernementele organisaties (ngo’s) werken elders ter wereld worden gekidnapt? Of wil hij juist zeggen dat zowel staat als ngo, afhankelijk van de omstandigheden, voor het losgeld moet kunnen opdraaien?

Het staat als een paal boven water dat de rechter AzG meer in het gelijk heeft gesteld dan de Nederlandse staat. Nederland begon de rechtszaak in de zomer van 2004 om het losgeld dat het in april 2004 voor de vrijlating van Arjan Erkel op de Kaukasus had betaald – één miljoen euro – op Erkels toenmalige werkgever AzG te verhalen. Erkel, chef van AzG in Russische deelrepubliek Dagestan, was in augustus 2002 ontvoerd.

Omdat AzG tijdens de ontvoering 230.000 euro als deposit in een kluis in de Nederlandse ambassade had gelegd, hield Nederland dat bedrag naderhand. Voor de rechtbank in Genève eiste Nederland de resterende 770.000 euro terug – Zwitserland is de thuisbasis van AzG. Dat bedrag, stelde Den Haag, was „voorgeschoten” aan AzG, omdat Erkel vrij kon komen als snel losgeld werd betaald en AzG zoveel cash niet in huis had. Volgens Nederland beloofde AzG mondeling alles terug te betalen, maar daar zijn geen bewijsstukken van. Volgens AzG is Nederland pas serieus over terugbetalen begonnen, toen in de Franse krant Le Monde uitlekte dat Nederland losgeld had betaald. Tot veler verbazing gaf toenmalig minister Bot dat toe. Bot zou met de rechtszaak zijn gezicht hebben willen redden: staten die losgeld betalen, brengen ontvoerders op een idee.

Rechter Mirimanoff wees de Nederlandse terugbetalingseis, de kern van de rechtszaak die bijna twee jaar sleepte, categorisch af. Hij sommeerde Nederland bovendien om AzG’s advocatenkosten te betalen – ruim 40.000 euro.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken gaf gistermiddag een verklaring uit waarin stond dat de regering de uitspraak „betreurt” en zich na bestudering van het vonnis „zal beraden over hoger beroep”. In Genève meldde AzG-directeur-generaal Christian Captier glimmend dat hij „bijzonder tevreden” was.

Maar er is een derde bepaling in het vonnis, die niemand kan duiden. Die gaat over de 230.000 euro die AzG in de ambassade deponeerde. Die som diende volgens AzG om onkosten en bemiddelingskosten te betalen van tussenpersonen die met Erkels ontvoerders onderhandelden. Maar volgens Nederland was het een klinkklaar bewijs dat AzG wel degelijk bereid was om losgeld te betalen voor Erkel. Nadat Nederland naar de rechter was gestapt om de 770.000 euro terug te krijgen, diende AzG een tegenclaim in: de organisatie wilde de 230.000 euro terug. De rechter heeft die eis gisteren niet helemaal afgewezen, maar wel grotendeels: Nederland moet AzG 46.000 euro ervan terugbetalen.

Waarom 46.000, eenvijfde van het totaal? Bij Buitenlandse Zaken in Den Haag weten ze het niet. Ook Captier van AzG tast in het duister.

Wilde Mirimanoff, die onder politieke druk stond (staten, ngo’s en de Zwitserse regering volgden dit proces met argusogen), AzG niet totaal laten winnen wegens de precedentwerking voor andere ontvoeringen? „Dat kan”, zegt Captier. Of vond de rechter het Nederlandse verhaal over die 770.000 gewoon zwak maar dat over die 230.000 juist sterk? „Ook dat kan.” Of vond Mirimanoff, zoals hij tijdens de hoorzittingen duidelijk liet blijken, het gekibbel zo kinderachtig dat het vonnis simpelweg betekent: neem allebei uw verlies en verdwijn uit mijn ogen? „Mogelijk”, zegt Captier.

Volgende week zullen beide partijen dat wellicht ophelderen. Dan wordt ook duidelijk of Nederland in beroep gaat. De advocaat van Nederland in Genève, Luc Hafner, suggereerde dat gisteren in een Zwitserse krant, maar Den Haag corrigeerde dat snel. Tiddo Hofstee, die tijdens Erkels ontvoering ambassadeur was in Moskou, noemt het vonnis „teleurstellend”, maar in beroep gaan lijkt hem „zeer onverstandig. Ik kan me niet voorstellen dat er voor ons nog iets te halen valt.”

m.m.v. Coen van Zwol in Moskou